Işık ve görme ilişkisi (cisimleri ışık gözümüze geldiğinde görürüz); doğal ve yapay ışık kaynakları; ışık kaynağı olmayan ama ışığı yansıtan cisimler (Ay, ayna); geçmişten günümüze aydınlatma araçları (kandil, gaz lambası, ampul, LED); uygun ve verimli aydınlatma, ışık kirliliği ve zararları; ses ve ses kaynakları (doğal, yapay), sesin titreşimle oluşması ve her yöne yayılması; sesin şiddeti (yüksek-alçak ses) ve uzaklıkla değişimi; işitme sağlığı; ses kirliliği (gürültü) ve önlemleri.
Işık ve ışık kaynakları
Işık olmadan çevremizi göremeyiz; cisimlerden gelen ışık gözümüze ulaşınca görürüz.
Işık kaynakları: Kendiliğinden ışık yayan varlıklar
- Doğal: Güneş, yıldızlar, ateş böceği, şimşek, yanardağ
- Yapay: Ampul, mum, el feneri, sokak lambası, ekranlar
Işık kaynağı olmayanlar: Ay ve ayna ışık yaymaz; Güneş’ten ya da başka kaynaktan gelen ışığı yansıtır.
Aydınlatma araçlarının gelişimi: Ateş → kandil → mum → gaz lambası → akkor ampul → tasarruflu ampul → LED
💡 LED ampuller daha az elektrik harcar ve daha uzun ömürlüdür.
Uygun aydınlatma ve ışık kirliliği
Uygun aydınlatma:
- Ders çalışırken ışık yeterli olmalı, gözü kamaştırmamalıdır.
- Yazı yazarken ışık, yazdığımız elin karşı tarafından gelmelidir (sağ elini kullananlar için soldan).
- Gün ışığından olabildiğince yararlanmalıyız.
Işık kirliliği: Gereksiz, yanlış yönde ve aşırı aydınlatma
- Zararları: Gökyüzündeki yıldızları göremeyiz; göçmen kuşlar ve deniz kaplumbağası yavruları yönlerini şaşırır; insanların uyku düzeni bozulur; enerji israf edilir.
- Önlemler: Sokak lambalarının ışığını aşağıya yönlendirmek, gereksiz ışıkları kapatmak, uygun güçte ampul kullanmak
Ses ve ses kirliliği
Ses, cisimlerin titreşmesiyle oluşur ve her yöne yayılır.
- Doğal ses kaynakları: Kuş, rüzgâr, şimşek, insan sesi, şelale
- Yapay ses kaynakları: Zil, korna, müzik aletleri, hoparlör
Sesin şiddeti:
- Yüksek (şiddetli) ses: Korna, davul, uçak
- Alçak (şiddeti az) ses: Fısıltı, saat tıkırtısı, yaprak hışırtısı
- Ses kaynağından uzaklaştıkça sesin şiddeti azalır.
Ses kirliliği (gürültü): İnsanı rahatsız eden, istenmeyen yüksek sesler
- Zararları: İşitme kaybı, baş ağrısı, stres, dikkat dağınıklığı, uyku bozukluğu
- Önlemler: Kulaklıkla düşük seste dinlemek, gereksiz korna çalmamak, okul ve hastane çevresinde sessiz olmak, ağaçlandırma, ses yalıtımı
Kavramlar
- ışık kaynağı
- kendiliğinden ışık yayan cisim
- yansıtma
- ışığı geri gönderme
- ışık kirliliği
- gereksiz ve yanlış aydınlatma
- titreşim
- hızlı ileri-geri hareket
- ses kirliliği
- rahatsız eden gürültü
- Cisimleri ışık gözümüze gelince görürüz
- Doğal: Güneş, yıldız · Yapay: ampul, mum
- Ay ve ayna ışık kaynağı değildir, yansıtır
- Işık kirliliği yıldızları gizler, canlıları etkiler
- Ses titreşimle oluşur ve her yöne yayılır
- Uzaklaştıkça ses azalır; gürültü sağlığa zararlıdır
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki örneklere bakarak Ay’ın neden ışık kaynağı olmadığını açıkla.
Ay kendiliğinden ışık üretmez; Güneş’ten gelen ışığı yansıtır. Bu yüzden geceleri parlak görünse de ışık kaynağı değildir. Ayna da aynı şekilde ışığı yansıtır.
Çözümlü örnekler
1. Ateş böceği doğal mı, yapay ışık kaynağı mı? Kolay
ÇözümDoğal.
2. Gitar telinden ses nasıl çıkar? Orta
ÇözümTele dokununca tel titreşir; titreşim sesi oluşturur.
3. Sahil kenarındaki parlak ışıklar deniz kaplumbağası yavrularına nasıl zarar verir? Zor
ÇözümYavrular yumurtadan çıkınca denizin parlaklığına yönelir; yapay ışıklar onları karaya doğru şaşırtır, denize ulaşamayabilirler.
Sık yapılan hatalar
- Ay’ı ışık kaynağı sanmak.
- Sesin yalnızca tek yöne yayıldığını düşünmek.
- Kulaklıkla çok yüksek ses dinlemenin zararsız olduğunu sanmak.
Biliyor muydun?
Ses havada saniyede yaklaşık 340 metre yol alır; şimşeği gördükten kaç saniye sonra gök gürültüsünü duyduğunu sayarak fırtınanın uzaklığını tahmin edebilirsin!