Maddenin ortak özellikleri (kütle ve hacim); maddenin katı, sıvı ve gaz hâlleri ve tanecik yapısı; maddeleri sertlik, esneklik, kırılganlık, renk, koku, tat, pürüzlülük, suda yüzme-batma gibi özelliklerine göre sınıflandırma; ısı ve sıcaklık kavramları, termometre ve santigrat derece; ısı alan maddenin sıcaklığının artması, ısı veren maddenin sıcaklığının azalması; erime, donma, buharlaşma, yoğuşma ve kaynama; suyun döngüsü; karışımlar ve ayırma (eleme, süzme, mıknatıs, buharlaştırma).
Maddenin hâlleri
Madde: Kütlesi ve hacmi olan (yer kaplayan) her şey
- Katı: Belirli şekli ve hacmi var; tanecikler sıkı ve düzenli → buz, taş, kalem
- Sıvı: Belirli hacmi var, şekli kaba göre değişir; tanecikler yakın ama hareketli → su, süt, zeytinyağı
- Gaz: Belirli şekli ve hacmi yok, bulunduğu ortama yayılır; tanecikler çok uzak ve hızlı → hava, su buharı
Maddelerin diğer özellikleri: Sert-yumuşak, esnek-kırılgan, pürüzlü-pürüzsüz, renk, koku, tat
Suda yüzme-batma: Tahta, mantar, plastik top yüzer; taş, çivi, bilye batar.
Isı ve sıcaklık
Isı: Sıcaklıkları farklı maddeler arasında aktarılan enerji; sıcak maddeden soğuk maddeye geçer.
Sıcaklık: Bir maddenin ne kadar sıcak ya da soğuk olduğunun ölçüsü; termometre ile ölçülür, birimi santigrat derece (°C).
- 0 °C: Saf su donar / buz erir
- 37 °C: Sağlıklı insan vücut sıcaklığı
- 100 °C: Saf su kaynar (deniz seviyesinde)
Isı alan madde ısınır, sıcaklığı artar → Ocaktaki çaydanlık
Isı veren madde soğur, sıcaklığı azalır → Masada bekleyen çay
💡 Isı ile sıcaklık aynı şey değildir: Isı bir enerji, sıcaklık bir ölçüdür.
Hâl değişimleri ve suyun döngüsü
- Erime: Katı → sıvı (ısı alarak) → Güneşte eriyen dondurma
- Donma: Sıvı → katı (ısı vererek) → Derin dondurucudaki su
- Buharlaşma: Sıvı → gaz (ısı alarak, her sıcaklıkta yüzeyden) → Kuruyan çamaşır
- Kaynama: Sıvının her yerinden hızla buharlaşması → 100 °C’de kaynayan su
- Yoğuşma: Gaz → sıvı (ısı vererek) → Soğuk bardağın dış yüzeyinde oluşan damlalar, banyo aynasının buğulanması
Suyun döngüsü: Denizlerdeki su buharlaşır → yükseklerde soğuyup yoğuşur → bulut oluşur → yağmur, kar olarak yeryüzüne döner → akarsularla denize ulaşır.
Karışımları ayırma: Eleme (un-kepek), süzme (su-kum), mıknatıs (demir tozu-kum), buharlaştırma (tuzlu su)
Kavramlar
- ısı
- sıcak maddeden soğuğa geçen enerji
- sıcaklık
- sıcaklık-soğukluk ölçüsü
- termometre
- sıcaklık ölçme aracı
- yoğuşma
- gazın sıvıya dönüşmesi
- buharlaşma
- sıvının gaza dönüşmesi
- Madde kütlesi ve hacmi olan her şeydir
- Katı, sıvı, gaz: tanecik düzenleri farklı
- Isı enerjidir; sıcaklık termometreyle ölçülür (°C)
- Su 0 °C’de donar, 100 °C’de kaynar
- Erime, donma, buharlaşma, yoğuşma, kaynama
- Suyun döngüsü: buharlaşma → yoğuşma → yağış
Örnek soru ve çözümü
Termometrelerdeki değerlere bakarak suyun hangi sıcaklıklarda hâl değiştirdiğini açıkla.
Buz 0 °C’de ısı alarak erir ve sıvı suya dönüşür (aynı sıcaklıkta su ısı vererek donar). Su 100 °C’de kaynar ve gaz hâline geçer. 37 °C ise sağlıklı insan vücut sıcaklığıdır.
Çözümlü örnekler
1. Sıcaklık hangi araçla ölçülür? Kolay
ÇözümTermometre ile.
2. Soğuk su dolu bardağın dışında neden su damlaları oluşur? Orta
ÇözümHavadaki su buharı soğuk bardağa çarpınca ısı verir ve yoğuşarak sıvıya dönüşür.
3. Islak çamaşırlar neden yazın kışa göre daha çabuk kurur? Zor
ÇözümYazın hava daha sıcaktır; su daha fazla ısı alır ve daha hızlı buharlaşır.
Sık yapılan hatalar
- Isı ile sıcaklığı aynı sanmak.
- Buharlaşmanın yalnızca 100 °C’de olduğunu düşünmek.
- Bardağın dışındaki damlaların bardaktan sızdığını sanmak.
Biliyor muydun?
Bir bulutun içinde tonlarca su olabilir; ama damlalar o kadar küçüktür ki havada asılı kalabilir!