Mıknatısın tanımı ve doğal-yapay mıknatıslar; mıknatısın çektiği (demir, nikel, kobalt içeren) ve çekmediği (tahta, plastik, cam, kâğıt, alüminyum, bakır) maddeler; mıknatısın kutupları (N kuzey, S güney), aynı kutupların itmesi, zıt kutupların çekmesi; mıknatısın en çok kutuplarından çekmesi; mıknatısın etkisinin mesafe ve araya giren maddelerle değişmesi; pusula ve yön bulma; mıknatısın günlük hayattaki kullanım alanları (buzdolabı kapağı, hoparlör, maglev tren, hurda ayırma) ve elektronik cihazlara zararı.
Mıknatıs neleri çeker?
Mıknatıs: Demir, nikel ve kobalt içeren maddeleri çeken cisim
- Doğal mıknatıs: Doğada bulunan mıknatıs taşı (manyetit)
- Yapay mıknatıs: İnsanların ürettiği çubuk, U (at nalı), halka, disk mıknatıslar
Çeker: Demir çivi, ataş, toplu iğne, demir tozu, makas (demir kısmı)
Çekmez: Tahta, plastik, cam, kâğıt, kumaş, silgi, alüminyum (içecek kutusu), bakır (kablo), altın
⚠️ Her metal mıknatıs tarafından çekilmez! Alüminyum ve bakır metaldir ama mıknatıs onları çekmez.
Karışımdan ayırma: Demir tozu ve kum karışımını mıknatısla ayırabiliriz.
Mıknatısın kutupları
Her mıknatısın iki kutbu vardır: N (kuzey) ve S (güney)
- Zıt kutuplar birbirini çeker: N – S
- Aynı kutuplar birbirini iter: N – N, S – S
- Mıknatıs en çok kutuplarından çeker; orta kısmı en zayıf çeker.
- Mıknatısı ikiye bölsek bile her parçanın yine iki kutbu olur.
Mıknatısın etkisi:
- Mıknatısa yaklaştıkça çekim artar, uzaklaştıkça azalır.
- Araya kâğıt, plastik, su, cam gibi maddeler girse de mıknatıs etkisini gösterebilir (buzdolabı süsü kâğıdı tutar).
Pusula ve kullanım alanları
Pusula: İbresi küçük bir mıknatıs olan yön bulma aracıdır; ibre her zaman kuzey-güney doğrultusunda durur.
- Dünya’mız da büyük bir mıknatıs gibi davranır; pusula ibresi bu yüzden kuzeyi gösterir.
Günlük hayatta mıknatıs:
- Buzdolabı kapağı ve süsleri, çanta ve kalem kutusu kapakları
- Hoparlör ve kulaklık, elektrik motorları, oyuncaklar
- Maglev trenleri: Mıknatısla raydan havada durarak çok hızlı gider.
- Hurdalıklarda demir parçalarını ayırmak
- Hastanelerde MR cihazları
Dikkat: Mıknatısları bilgisayar, telefon, banka kartı gibi cihazlara yaklaştırmayız; zarar verebilir.
Kavramlar
- mıknatıs
- demir içeren maddeleri çeken cisim
- kutup
- mıknatısın uçları
- itme
- birbirinden uzaklaştırma
- pusula
- yön bulma aracı
- maglev
- mıknatısla çalışan hızlı tren
- Mıknatıs demir, nikel, kobalt içeren maddeleri çeker
- Alüminyum ve bakır metal olduğu hâlde çekilmez
- Kutuplar: N ve S
- Zıt kutuplar çeker, aynı kutuplar iter
- Mıknatıs en çok kutuplarından çeker
- Pusula ibresi kuzey-güney doğrultusunda durur
Örnek soru ve çözümü
Görseldeki 1-2 ve 2-3 numaralı mıknatıs çiftlerinden hangisi birbirini çeker, hangisi iter? Neden?
1 ile 2 arasında S ve N kutupları karşı karşıyadır; zıt kutuplar oldukları için birbirlerini çekerler. 2 ile 3 arasında S ve S karşı karşıyadır; aynı kutuplar oldukları için birbirlerini iterler.
Çözümlü örnekler
1. Mıknatıs tahta kalemi çeker mi? Kolay
ÇözümHayır.
2. Bir çubuk mıknatısı ikiye bölersek kaç kutup olur? Orta
ÇözümHer parçanın N ve S olmak üzere iki kutbu olur; toplam 4 kutup.
3. Ataşlar, alüminyum folyo ve plastik boncuklar karışmış. Ataşları nasıl ayırırsın? Zor
ÇözümMıknatısı karışımın üzerinde gezdiririm; demirden yapılmış ataşlar mıknatısa yapışır, alüminyum ve plastik kalır.
Sık yapılan hatalar
- Bütün metallerin mıknatısa yapıştığını sanmak.
- Aynı kutupların çektiğini düşünmek.
- Mıknatısın ortasından en çok çektiğini sanmak.
Biliyor muydun?
Maglev trenleri mıknatısların itme kuvvetiyle raydan birkaç santimetre yukarıda durur ve saatte 400 km’den hızlı gidebilir!