Hak, sorumluluk ve özgürlük kavramları; çocuk hakları ve Çocuk Hakları Sözleşmesi; haklar ve sorumluluklar arasındaki ilişki; demokrasi ve demokratik değerler (eşitlik, adalet, saygı, hoşgörü, katılım, çoğunluğun kararı ve azınlığın haklarına saygı); okulda ve sınıfta demokrasi uygulamaları (sınıf başkanı seçimi, okul meclisi, oylama); Türkiye Büyük Millet Meclisi, seçimler ve vatandaşın oy hakkı; yakın çevredeki kurumlar (muhtarlık, belediye, kaymakamlık, valilik, okul, hastane, emniyet) ve hizmetleri; gönüllü kuruluşlar; bayrak, marş ve millî semboller; vatandaşlık görevleri.
Hak, sorumluluk ve özgürlük
Hak: Kişinin sahip olduğu ve başkalarının saygı göstermesi gereken yetkiler → yaşama, eğitim, sağlık, oyun, düşüncesini açıklama
Sorumluluk: Kişinin yerine getirmesi gereken görevler → ödev yapmak, kurallara uymak, okul eşyalarını korumak
Özgürlük: Başkalarına zarar vermeden istediğimizi yapabilmek
- “Özgürlüğümüz, başkasının özgürlüğünün başladığı yerde biter.”
Hak-sorumluluk ilişkisi: Eğitim hakkımız → okula düzenli gitme sorumluluğumuz
Çocuk Hakları Sözleşmesi (1989): 18 yaşından küçük her çocuğun haklarını güvence altına alır; ülkemiz de bu sözleşmeyi kabul etmiştir.
Demokrasi ve seçim
Demokrasi: Halkın kendi yöneticilerini seçimle belirlediği yönetim biçimi
Demokratik değerler: Eşitlik, adalet, saygı, hoşgörü, katılım, özgürlük
Seçim kuralları: Seçimler gizli oy, açık sayım ile yapılır; herkesin bir oyu vardır; çoğunluğun kararı kabul edilir ama azınlığın düşüncelerine de saygı duyulur.
Okulda demokrasi: Sınıf başkanı seçimi, okul meclisi, öğrenci temsilcisi
Ülkede demokrasi:
- TBMM kanunları yapar; milletvekillerini halk seçer.
- Türkiye’de 18 yaşını dolduran vatandaşlar oy kullanabilir.
- Cumhurbaşkanı da halk tarafından seçilir.
Kurumlar ve vatandaşlık
Yakın çevremizdeki kurumlar ve hizmetleri:
- Muhtarlık: İkametgâh belgesi, mahallenin sorunlarını iletme
- Belediye: Temizlik, su, park, yol, toplu taşıma
- Kaymakamlık / Valilik: İlçe ve ilin yönetimi
- Okul: Eğitim · Hastane / aile sağlığı merkezi: Sağlık · Emniyet / jandarma: Güvenlik
- Nüfus müdürlüğü: Kimlik kartı, doğum kaydı
Gönüllü kuruluşlar: Kızılay, TEMA (erozyonla mücadele), Türkiye Yeşilay, LÖSEV
Vatandaşlık görevleri: Kanunlara uymak, vergi vermek, oy kullanmak, vatanı savunmak, çevreyi korumak
Millî semboller: Bayrak, İstiklal Marşı, Cumhurbaşkanlığı forsu
Kavramlar
- demokrasi
- halkın yöneticilerini seçtiği yönetim
- oy
- seçimde tercih bildirme
- çoğunluk
- en fazla oy alan taraf
- kurum
- hizmet veren resmî kuruluş
- vatandaş
- bir devlete bağlı kişi
- Hak, sorumluluk ve özgürlük birlikte düşünülür
- Özgürlük başkasına zarar vermeden kullanılır
- Demokrasi: halk yöneticilerini seçer
- Seçim: gizli oy, açık sayım, herkesin bir oyu
- 18 yaşını dolduran vatandaş oy kullanır
- Belediye, muhtarlık, valilik gibi kurumlar hizmet verir
Örnek soru ve çözümü
Sütun grafiğindeki sınıf başkanlığı seçim sonucuna göre kim kazandı? Kaç öğrenci oy kullandı? Demokratik bir seçimde kaybedenler nasıl davranmalı?
En çok oyu (11) Zeynep aldı ve sınıf başkanı oldu. Toplam 6 + 11 + 4 + 7 = 28 öğrenci oy kullandı. Kaybeden adaylar sonuca saygı göstermeli, yeni başkana destek olmalı; başkan da diğer öğrencilerin fikirlerini dinlemelidir.
Çözümlü örnekler
1. Türkiye’de kaç yaşından itibaren oy kullanılır? Kolay
Çözüm18.
2. Mahallemizdeki çöpler toplanmıyorsa hangi kuruma başvururuz? Orta
ÇözümBelediyeye (muhtarlık aracılığıyla da iletilebilir).
3. “Özgürlüğümüz, başkasının özgürlüğünün başladığı yerde biter.” sözünü bir örnekle açıkla. Zor
ÇözümMüzik dinleme özgürlüğümüz var ama gece yüksek sesle dinlersek komşularımızın dinlenme hakkını çiğneriz; bu yüzden sesi kısarız.
Sık yapılan hatalar
- Özgürlüğü “her istediğini yapmak” sanmak.
- Oyların açık verilip gizli sayıldığını düşünmek (tersi doğrudur).
- Belediye ile muhtarlığın görevlerini karıştırmak.
Biliyor muydun?
Türk kadınları 1934’te milletvekili seçme ve seçilme hakkını kazandı; bu, pek çok Avrupa ülkesinden daha erkendir!