Kelimenin gerçek (temel) anlamı, mecaz anlamı ve terim anlamı; bir kelimenin cümlede farklı anlamlarda kullanılması; eş sesli (sesteş) kelimeler (yüz, gül, çay, yaş); eş anlamlı ve zıt anlamlı kelimeler; kelimeleri bağlamdan tahmin etme; deyimler ve atasözleri, anlamları ve kullanıldıkları durumlar; ikilemeler (yavaş yavaş, er geç); yansıma kelimeler (şırıl şırıl, cıvıl cıvıl); sözlük ve yazım kılavuzu kullanımı.
Gerçek, mecaz ve terim anlam
Gerçek (temel) anlam: Kelimenin akla gelen ilk anlamı
- Tatlı bir pasta yedik. (şekerli) · Sıcak su (ısısı yüksek)
Mecaz anlam: Kelimenin gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı yeni anlam
- Tatlı bir çocuk (sevimli) · Sıcak bir karşılama (içten, samimi)
- Kırık kalp (üzgün) · Ağır bir söz (incitici)
Terim anlam: Bir bilim, sanat ya da meslek alanına özgü anlam
- Üçgenin açıları (matematik) · Bitkinin kökü (fen) · Şiirin dizesi (edebiyat)
💡 Aynı kelime farklı cümlelerde farklı anlamlar kazanabilir; anlamı cümleye bakarak buluruz.
Eş sesli, eş anlamlı ve zıt anlamlı kelimeler
Eş sesli (sesteş): Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları farklı
- Yüz: Yüzümü yıkadım. / Yüz lira / Denizde yüz.
- Gül: Bahçedeki gül / Bana gül!
- Çay: Bir bardak çay / Köyün çayında balık tuttuk (küçük akarsu)
- Yaş: On yaşındayım. / Yaş odun (ıslak)
Eş anlamlı: okul–mektep, cevap–yanıt, kırmızı–al, özgür–hür, zafer–utku
Zıt anlamlı: dost–düşman, kolay–zor, cimri–cömert, ileri–geri
İkilemeler: yavaş yavaş, er geç, eğri büğrü, aşağı yukarı
Yansıma kelimeler: Doğadaki seslerden türeyen kelimeler → şırıl şırıl, cıvıl cıvıl, hav hav, tık tık
Deyimler ve atasözleri
Deyim: Genellikle mecaz anlamlı, kalıplaşmış söz grubu; bir durumu etkili anlatır.
- Kulak asmamak: Önemsememek · Göz yummak: Görmezden gelmek
- Etekleri zil çalmak: Çok sevinmek · Dili tutulmak: Şaşkınlıktan konuşamamak
- Burnundan solumak: Çok öfkeli olmak · Kılı kırk yarmak: Çok titiz davranmak
Atasözü: Atalarımızın deneyimlerine dayanan, öğüt veren kalıplaşmış söz.
- Ayağını yorganına göre uzat. → Harcamalarını gelirine göre yap.
- Sakla samanı, gelir zamanı. → Gereksiz gibi görünen şeyler bir gün işe yarayabilir.
- İşleyen demir ışıldar. → Çalışan insan gelişir.
- Söz gümüşse sükût altındır. → Bazen susmak konuşmaktan daha değerlidir.
Kavramlar
- mecaz
- gerçek dışı anlam
- terim
- bir alana özgü kelime
- eş sesli
- yazılışı aynı anlamı farklı kelime
- ikileme
- kelimelerin tekrarıyla oluşan söz
- yansıma
- sesleri taklit eden kelime
- Gerçek anlam: ilk akla gelen anlam
- Mecaz anlam: gerçekten uzaklaşan yeni anlam
- Terim anlam: bilim, sanat, meslek alanına özgü
- Eş sesli: aynı yazılış, farklı anlam (yüz, gül, çay)
- İkileme ve yansıma kelimeler anlatımı güçlendirir
- Deyim durum anlatır, atasözü öğüt verir
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki örneklere bakarak “ağır” kelimesini gerçek, mecaz ve terim anlamda birer cümlede kullan.
Gerçek: Bu valiz çok ağır. Mecaz: Arkadaşına ağır sözler söyledi (incitici). Terim (müzik): Parça ağır bir tempoyla çalındı (yavaş tempo).
Çözümlü örnekler
1. “Tatlı bir bebek” ifadesinde “tatlı” hangi anlamdadır? Kolay
ÇözümMecaz anlam (sevimli).
2. “Gül” kelimesini iki farklı anlamda kullan. Orta
ÇözümAnnem bahçeye gül dikti. / Komik filme çok güldük.
3. “Ayağını yorganına göre uzat.” atasözünü bir örnekle açıkla. Zor
ÇözümHarçlığı 100 TL olan biri 300 TL’lik oyuncak istememeli; harcamalarını gelirine göre yapmalıdır.
Sık yapılan hatalar
- Mecaz anlamı gerçek anlam sanmak.
- Eş sesli kelimeleri eş anlamlı sanmak.
- Deyimleri kelime kelime çevirip anlamaya çalışmak.
Biliyor muydun?
“Kılı kırk yarmak” deyimi, bir saç telini kırk parçaya ayıracak kadar titiz olmayı anlatır; bu gerçekte neredeyse imkânsızdır!