Doğa kaynaklı afetlerin türleri: jeolojik (deprem, heyelan, volkan, tsunami), meteorolojik (sel, fırtına, hortum, kuraklık, dolu, aşırı sıcak-soğuk), çığ; Türkiye’nin afet riskleri (deprem kuşağı ve fay hatları, Karadeniz’de sel ve heyelan, Doğu Anadolu’da çığ); deprem öncesi, anı ve sonrası yapılacaklar (çök-kapan-tutun, hayat üçgeni değil güvenli nokta); sel, heyelan ve çığdan korunma; erken uyarı sistemleri ve meteorolojik uyarılar; 6 Şubat 2023 depremleri ve dayanışma.
Türkiye ve doğa kaynaklı afetler
Doğa kaynaklı afetler:
- Jeolojik: Deprem, heyelan, volkan patlaması, tsunami
- Meteorolojik: Sel, fırtına, hortum, kuraklık, dolu, aşırı sıcak ve soğuk
- Çığ: Dik yamaçlarda biriken karın kayması
Türkiye’nin riskleri:
- Türkiye etkin bir deprem kuşağında yer alır; Kuzey Anadolu Fayı, Doğu Anadolu Fayı ve Ege’deki faylar önemli deprem kaynaklarıdır.
- Karadeniz Bölgesi: Bol yağış ve eğimli arazi nedeniyle sel ve heyelan
- Doğu Anadolu: Kışın çığ
- İç kesimler: Kuraklık
6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremler: 11 ili etkileyen büyük felaket; arama-kurtarma ve yardımlarda büyük dayanışma gösterildi.
Deprem: öncesi, anı, sonrası
Deprem öncesi:
- Depreme dayanıklı, mühendislik hizmeti almış binalarda oturmak
- Dolap, kitaplık, televizyon gibi eşyaları duvara sabitlemek
- Acil durum çantası ve aile afet planı hazırlamak; toplanma alanını öğrenmek
Deprem anı:
- ÇÖK – KAPAN – TUTUN: Sağlam bir masanın yanına çök, başını ve enseni kollarınla koru, tutun.
- Pencere, cam ve devrilebilecek eşyalardan uzak dur; asansör ve merdiven kullanma.
- Dışarıdaysan binalardan, direklerden ve ağaçlardan uzaklaş.
Deprem sonrası:
- Sakin ol, gaz ve elektriği kapat, hasarlı binaya girme.
- Toplanma alanına git; telefonu yalnızca acil durumlarda kullan.
- Enkaz altında kalırsan sesini korumak için bağırmak yerine düdük çal veya boruya vur.
Sel, heyelan, çığ ve erken uyarı
Sel:
- Dere yataklarına ve taşkın alanlarına yapı yapılmamalı.
- Sel sırasında yüksek yerlere çıkılmalı; akan suya araçla veya yaya girilmemeli (birkaç karış su bile insanı ve arabayı sürükleyebilir).
Heyelan: Eğimli yamaçlarda toprağın kayması
- Yamaçlarda ağaçlandırma, istinat duvarı, doğru drenaj
Çığ: Kar yağışlı ve dik yamaçlı yerlerde riskli bölgelere gitmemek, uyarılara uymak
Erken uyarı: Meteoroloji Genel Müdürlüğü sarı, turuncu, kırmızı renkli uyarılar yayımlar; AFAD acil durum mesajları gönderir.
💡 Doğa olaylarını engelleyemeyiz; ama yerleşim seçimi, sağlam yapılar ve hazırlıkla afete dönüşmelerini önleyebiliriz.
Kavramlar
- fay hattı
- yer kabuğundaki kırık
- heyelan
- toprak kayması
- çığ
- kar kütlesinin kayması
- taşkın
- suyun yatağından taşması
- erken uyarı
- afet öncesi yapılan uyarı
- Türkiye etkin bir deprem kuşağındadır; KAF ve DAF
- Karadeniz’de sel ve heyelan, Doğu Anadolu’da çığ riski
- Deprem anında çök-kapan-tutun
- Deprem sonrası hasarlı binaya girme; düdükle ses ver
- Sel sırasında yüksek yere çık, akan suya girme
- Meteorolojik uyarılar: sarı, turuncu, kırmızı
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki afetlerin her biri için bir korunma önlemi yaz.
Deprem: depreme dayanıklı binada oturmak, eşyaları sabitlemek, deprem anında çök-kapan-tutun. Sel: dere yataklarına ev yapmamak, selde yüksek yere çıkmak. Heyelan: yamaçları ağaçlandırmak, riskli yamaçlara yapı yapmamak. Çığ: kışın riskli dağlık yamaçlardan uzak durmak, uyarılara uymak.
Çözümlü örnekler
1. Deprem anında ne yapılır? Kolay
ÇözümÇök – kapan – tutun.
2. Karadeniz Bölgesi’nde neden sel ve heyelan sık görülür? Orta
ÇözümBol yağış alması ve arazinin çok eğimli olması nedeniyle.
3. Enkaz altında kalan biri neden sürekli bağırmak yerine düdük çalmalıdır? Zor
ÇözümBağırmak enerjiyi tüketir ve toz soluma riskini artırır; düdük sesi daha uzağa ulaşır ve kurtarma ekiplerinin yeri bulmasını kolaylaştırır.
Sık yapılan hatalar
- Deprem sırasında merdivenlere veya asansöre koşmak.
- Sel suyunun içinden araçla geçmeye çalışmak.
- Depremden hemen sonra hasarlı binaya eşya almak için girmek.
Biliyor muydun?
Kuzey Anadolu Fayı yaklaşık 1500 km uzunluğundadır ve dünyanın en iyi incelenen faylarından biridir!