İnsan kaynaklı afetlerin özellikleri ve nedenleri (dikkatsizlik, ihmal, bilgisizlik, kural ihlali); yangınlar: yangın üçgeni (yanıcı madde, ısı, oksijen), ev ve orman yangınları, yangın söndürücü kullanımı, yangında yapılacaklar; endüstriyel kazalar: fabrika patlamaları, kimyasal sızıntılar, maden kazaları; KBRN (kimyasal, biyolojik, radyolojik, nükleer) tehlikeler ve korunma; ulaşım kazaları ve trafik güvenliği; salgın hastalıklar ve hijyen; insan kaynaklı afetleri önlemede bireyin sorumluluğu.
İnsan kaynaklı afetler ve yangın
İnsan kaynaklı afetler: Dikkatsizlik, ihmal, bilgisizlik veya kurallara uymama sonucu oluşan afetler
Yangın üçgeni: Bir yangın için üç şey gerekir: yanıcı madde, ısı ve oksijen. Birini ortadan kaldırırsak yangın söner.
Yangını önlemek için:
- Prizlere aşırı yük bindirmemek, ocağı açık bırakmamak, kibrit-çakmakla oynamamak
- Ormanda ateş yakmamak, cam şişe ve sigara izmariti bırakmamak
Yangın anında:
- Sakin ol, 112’yi ara.
- Duman yukarı çıktığı için eğilerek veya emekleyerek ilerle; ağzını ıslak bezle kapat.
- Kapıyı açmadan önce elinin tersiyle sıcaklığını kontrol et.
- Asansör kullanma.
Yangın söndürücü: “Çek – Hedefle – Sık – Süpür” (pimi çek, alevin dibine hedefle, kolu sık, sağa-sola süpür)
Endüstriyel kazalar ve KBRN
Endüstriyel kazalar: Fabrika ve tesislerde patlama, yangın, kimyasal madde sızıntısı; maden kazaları (göçük, grizu patlaması)
- Önlem: İş sağlığı ve güvenliği kurallarına uymak, koruyucu ekipman kullanmak, düzenli denetim
KBRN tehlikeleri:
- Kimyasal: Zehirli gaz ve sıvıların yayılması
- Biyolojik: Hastalık yapan mikroorganizmaların yayılması
- Radyolojik ve nükleer: Radyasyon yayılması (ör. 1986 Çernobil kazası)
KBRN olayında: Kapalı bir alana gir, kapı ve pencereleri kapat, havalandırmayı durdur, yetkililerin duyurularını takip et.
Salgın hastalıklar: Hijyen kurallarına uymak, el yıkamak, aşı olmak ve gerektiğinde maske takmak yayılmayı azaltır.
Ulaşım kazaları ve bireyin sorumluluğu
Ulaşım kazaları: Trafik kazaları, tren ve uçak kazaları, deniz kazaları
- Trafik kazalarının büyük bölümü insan hatasından (hız, dikkatsizlik, kural ihlali) kaynaklanır.
- Emniyet kemeri, çocuk koltuğu, kask kullanımı, yaya geçidinden geçmek hayat kurtarır.
İnsan kaynaklı afetleri önlemede bireyin sorumluluğu:
- Kurallara uymak ve çevresini uyarmak
- Tehlikeli durumları (açıkta kablo, gaz kokusu) yetkililere bildirmek
- Gaz kokusu alındığında elektrik düğmelerine dokunmamak, pencereleri açmak, binadan çıkıp 187 (doğal gaz acil) veya 112’yi aramak
💡 İnsan kaynaklı afetlerin çoğu önlenebilir; en etkili önlem bilinçli ve dikkatli olmaktır.
Kavramlar
- ihmal
- gereken dikkati göstermeme
- yangın üçgeni
- yanıcı madde, ısı, oksijen
- KBRN
- kimyasal, biyolojik, radyolojik, nükleer
- grizu
- madenlerde patlayıcı gaz
- sızıntı
- maddenin dışarı kaçması
- İnsan kaynaklı afetler ihmal ve dikkatsizlikten doğar
- Yangın üçgeni: yanıcı madde, ısı, oksijen
- Yangında eğil, ağzını ıslak bezle kapat, asansör kullanma
- Yangın söndürücü: çek, hedefle, sık, süpür
- KBRN: kimyasal, biyolojik, radyolojik, nükleer
- Gaz kokusunda elektrik düğmesine dokunma; 187 ve 112
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki insan kaynaklı afetlerden yangının oluşması için gereken üç unsuru ve bunlardan birinin ortadan kaldırılmasını açıkla.
Yangın için yanıcı madde, ısı ve oksijen gerekir. Üzerine battaniye örtmek oksijeni keser; su dökmek ısıyı düşürür; yanıcı maddeyi uzaklaştırmak yakıtı keser. Üçünden biri ortadan kalkınca yangın söner. Ancak yağ ve elektrik yangınlarına su dökülmez.
Çözümlü örnekler
1. Yangında neden eğilerek ilerlemeliyiz? Kolay
ÇözümDuman ve sıcak gaz yukarıda toplandığı için yere yakın hava daha temizdir.
2. Evde gaz kokusu alınca ne yapılmalıdır? Orta
ÇözümElektrik düğmelerine dokunmadan pencereleri açmak, gazı kapatmak, binadan çıkmak ve 187 ya da 112’yi aramak.
3. Çernobil kazası neden yalnızca bir ülkeyi değil birçok ülkeyi etkilemiştir? Zor
ÇözümRadyoaktif maddeler rüzgârla çok geniş alanlara taşınmış, toprağı, suyu ve besinleri kirletmiştir; nükleer kazaların etkisi sınır tanımaz.
Sık yapılan hatalar
- Yağ veya elektrik yangınına su dökmek.
- Yangında asansöre binmek.
- Gaz kokusu varken ışığı açmak.
Biliyor muydun?
Yangın söndürücünün kullanımını hatırlamak için “ÇEK-HEDEFLE-SIK-SÜPÜR” sırası dünyanın birçok ülkesinde benzer biçimde öğretilir!