Grafikleri eleştirel okuma, yanıltıcı grafikler, verilerin değişebilirliği ve sonuçları yorumlama.
Grafiği okumak, sorgulamak
Haberlerde, reklamlarda ve sosyal medyada sık sık grafiklerle karşılaşırız. İstatistik okuryazarı bir kişi bu grafikleri körü körüne kabul etmez; şu soruları sorar:
- Veri kimden ve nasıl toplanmış? Kaç kişiye sorulmuş?
- Grafiğin başlığı ve eksenleri açık mı?
- Ölçek sıfırdan başlıyor mu?
- Sonuç, araştırma sorusunu gerçekten cevaplıyor mu?
Yanıltıcı grafikler
Aynı veri farklı çizilince farklı izlenimler verebilir.
Ölçek oyunu: İki markanın satışları 98 ve 100 olsun. Dikey eksen 0’dan başlarsa sütunlar neredeyse eşit görünür; eksen 97’den başlarsa biri diğerinin 3 katı gibi görünür. Fark aslında çok küçüktür!
Az kişiyle büyük iddia: “Kullananların %100’ü memnun!” → Belki yalnızca 3 kişiye sorulmuştur.
⚠️ Bir grafiğe bakarken önce eksenlerin nereden başladığını kontrol et.
Verilerin değişebilirliği
Aynı soruyu farklı gruplara ya da farklı zamanlarda sorduğumuzda farklı cevaplar alabiliriz. Buna verilerin değişebilirliği denir.
- 5-A sınıfında en sevilen meyve elma çıkabilir, 5-B’de muz.
- Yazın sorulan “en sevdiğin içecek” sorusuna limonata, kışın sıcak çikolata cevabı daha çok gelebilir.
Bu yüzden küçük bir gruptan elde edilen sonucu bütün okula ya da ülkeye genellemek doğru olmaz.
Sonucu yorumlamak
İyi bir yorum:
- Veriye dayanır: “Grafiğe göre futbolu seçen 8 öğrenci var; en çok tercih edilen spor futbol.”
- Abartmaz: “Türkiye’deki bütün çocuklar futbolu seviyor.” demez.
- Yeni sorular doğurur: “Kızlar ve erkekler arasında tercih farklı mı?”
Kavramlar
- İstatistik okuryazarlığı
- Verileri ve grafikleri eleştirel okuyup doğru yorumlayabilme.
- Yanıltıcı grafik
- Ölçek ya da çizim hilesiyle yanlış izlenim veren grafik.
- Genelleme
- Bir gruptan elde edilen sonucu daha büyük bir gruba uygulama.
- Grafikte başlık, eksen ve ölçeği kontrol et
- Sıfırdan başlamayan ölçek küçük farkı büyütür
- Kaç kişiye sorulduğu önemlidir
- Farklı gruplar farklı veriler verebilir
- Küçük gruptan büyük genelleme yapma
- Yorum veriye dayanmalı
Örnek soru ve çözümü
Bir reklamda “Diş hekimlerinin %90’ı bu macunu öneriyor!” yazıyor. Hangi soruyu sormalısınız?
Kaç diş hekimine sorulduğunu ve seçeneklerin neler olduğunu sormalıyız. Belki yalnızca 10 hekime sorulmuş ya da birden çok marka seçilebilmiştir.
Çözümlü örnekler
1. Bir sınıfta yapılan ankette en sevilen renk mavi çıktı. “Bütün Türkiye’de en sevilen renk mavidir.” demek doğru mudur? Kolay
ÇözümHayır. Tek bir sınıftan elde edilen sonuç bütün ülkeye genellenemez.
2. Dikey ekseni 50’den başlayan bir grafikte 52 ile 54 değerlerindeki sütunlar nasıl görünür? Orta
ÇözümSütun boyları 2 ve 4 birim gibi görünür; 54, 52’nin iki katı gibi algılanır ama fark yalnızca 2’dir.
3. Aynı anket hem 5. sınıflara hem 8. sınıflara uygulandığında farklı sonuçlar çıktı. Bu durum neyi gösterir? Zor
ÇözümVerilerin değişebilirliğini: farklı yaş grupları farklı tercihler yapabilir; sonuç yorumlanırken hangi gruptan toplandığı belirtilmelidir.
Sık yapılan hatalar
- Grafiğin eksenine bakmadan yorum yapmak.
- Az kişiyle yapılan bir ankete çok güvenmek.
- Bir sınıfın sonucunu herkes için geçerli saymak.
Biliyor muydun?
Bazı reklamlar “her 5 kişiden 4’ü” der. Ama kaç kişiye sorulduğunu söylemez; belki yalnızca 5 kişiye sorulmuştur!