Yazma sürecinin aşamaları (planlama, taslak, geliştirme, düzeltme, sunum); yazıya hazırlık: okuma ve gözlemden yararlanma (Yahya Kemal Beyatlı “Türkçenin Kalemleri”, hatıra ve deneme örnekleri), konu seçme ve sınırlandırma, yazma amacı (bilgilendirme, anlatma, ikna etme, betimleme), hedef okur; fikir üretme teknikleri (beyin fırtınası, zihin haritası, serbest yazma, 5N1K); bilgi toplama ve not alma; plan oluşturma: giriş-gelişme-sonuç, ana düşünce ve yardımcı düşünceler; yazı türlerini tanıma (hikâye, anı, deneme, mektup, haber, bilgilendirici yazı).
Yazma süreci ve hazırlık
Yazma süreci: Planlama → Taslak → Geliştirme → Düzeltme → Sunum
İyi yazarlar önce okur: Okumak kelime hazinesini, anlatım gücünü ve fikir dünyasını geliştirir. Örneğin Yahya Kemal Beyatlı, Türkçenin güzelliğini ve gücünü anlatan yazılarıyla dikkat çeker.
Konu seçme ve sınırlandırma:
- “Doğa” çok geniştir → “Okul bahçemizdeki çınar ağacı” sınırlı ve yazılabilir bir konudur.
Yazma amacı:
- Bilgilendirme: Bir konuyu açıklamak
- Anlatma (öyküleme): Bir olayı anlatmak
- Betimleme: Bir yeri, kişiyi, nesneyi zihinde canlandırmak
- İkna etme (tartışma): Bir görüşü kanıtlarla savunmak
Hedef okur: Yaşı, ilgisi, bilgi düzeyi kelime ve üslup seçimini belirler.
Fikir üretme teknikleri
- Beyin fırtınası: Konuyla ilgili aklına gelen her şeyi eleştirmeden yaz.
- Zihin haritası: Konuyu ortaya yaz, çevresine dallar hâlinde alt fikirler ekle.
- Serbest yazma: 5-10 dakika durmadan, düzeltmeden yaz; sonra işe yarayan fikirleri seç.
- 5N1K: Ne, nerede, ne zaman, nasıl, niçin, kim sorularıyla olayı ayrıntılandır.
Bilgi toplama: Bilgilendirici yazılarda güvenilir kaynaklardan not al, kaynakları kaydet.
Gözlem: Betimleme için duyularını kullan: Ne görüyorsun, duyuyorsun, kokluyorsun?
Plan oluşturma
Yazı planı:
- Giriş: Konuyu tanıt, okurun ilgisini çek (bir soru, bir anı, ilginç bir bilgi).
- Gelişme: Ana düşünceyi yardımcı düşünceler ve örneklerle açıkla; her paragraf bir fikre odaklanır.
- Sonuç: Düşünceyi toparla, okurda iz bırakacak bir cümleyle bitir.
Ana düşünce: Yazının okura iletmek istediği temel mesaj
Örnek plan – “Okul bahçemizdeki çınar”:
- Giriş: Çınarın ilk göze çarpan heybeti
- Gelişme: Mevsimlere göre değişimi, gölgesinde oynanan oyunlar, okulun tarihindeki yeri
- Sonuç: Çınarı korumanın önemi
Yazı türleri: Hikâye, anı, deneme, mektup, haber, bilgilendirici yazı, şiir
Kavramlar
- taslak
- yazının ilk hâli
- ana düşünce
- yazının temel mesajı
- zihin haritası
- fikirleri dallar hâlinde gösteren şema
- üslup
- anlatım biçimi
- hedef okur
- yazının yazıldığı kişi veya grup
- Yazma süreci: plan, taslak, geliştirme, düzeltme, sunum
- Konu sınırlandırılmalı
- Amaç: bilgilendirme, anlatma, betimleme, ikna
- Hedef okur üslubu belirler
- Fikir üretme: beyin fırtınası, zihin haritası, serbest yazma, 5N1K
- Plan: giriş, gelişme, sonuç; ana ve yardımcı düşünceler
Örnek soru ve çözümü
Akış şemasındaki planlama adımlarını “Bisikletle okula gitmenin faydaları” konusuna uygula.
Konu ve amaç: Bisikletle okula gitmenin faydalarını anlatıp arkadaşlarımı ikna etmek. Hedef okur: Ortaokul öğrencileri. Bilgi toplama: Sağlık, çevre ve ekonomi faydalarına dair güvenilir bilgiler, kask ve güvenlik kuralları. Taslak plan: Giriş (sabah trafiği), gelişme (sağlık, çevre, tasarruf, güvenlik), sonuç (bir çağrı cümlesi).
Çözümlü örnekler
1. Yazma sürecinin ilk aşaması nedir? Kolay
ÇözümPlanlama.
2. “Spor” konusunu nasıl sınırlandırırsın? Orta
ÇözümÖrneğin “Okulumuzdaki voleybol takımının bir maç günü” gibi daha dar ve somut bir konuya indirerek.
3. Hedef okurun yetişkinler ya da çocuklar olması yazıyı nasıl değiştirir? Zor
ÇözümKelime seçimi, cümle uzunluğu, örnekler ve üslup değişir; çocuklar için daha sade ve somut örneklerle, yetişkinler için daha ayrıntılı ve kavramsal bir anlatım tercih edilir.
Sık yapılan hatalar
- Çok geniş bir konuyu birkaç paragrafta anlatmaya çalışmak.
- Plan yapmadan yazmaya başlayıp dağılmak.
- Her paragrafa birden fazla ana fikir sıkıştırmak.
Biliyor muydun?
Birçok ünlü yazar yazmaya başlamadan önce defterlerine uzun planlar ve karakter notları çıkarır!