Doğu Cephesi ve Gümrü Antlaşması; Güney Cephesi’nde Kuvâ-yi Milliye (Maraş, Antep, Urfa); Batı Cephesi’nde I. ve II. İnönü, Kütahya-Eskişehir, Başkomutanlık Kanunu, Tekâlif-i Milliye ve Sakarya Meydan Muharebesi.
Doğu Cephesi
Ermenilerin Doğu Anadolu’ya saldırıları üzerine Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki ordu harekete geçti; Kars ve Gümrü alındı.
Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920):
- TBMM’nin ilk askerî ve siyasi başarısıdır.
- TBMM’nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşmadır.
- Doğu sınırı büyük ölçüde güvenceye alındı; buradaki birlikler Batı Cephesi’ne kaydırılabildi.
- Ermeniler Sevr’in geçersiz olduğunu kabul etti.
Doğu sınırımız daha sonra Moskova (16 Mart 1921) ve Kars (13 Ekim 1921) antlaşmalarıyla kesinleşti.
Güney Cephesi
Güneyde Fransızlara ve Ermenilere karşı düzenli ordu yoktu; mücadeleyi halk, Kuvâ-yi Milliye ile yürüttü.
| Şehir | Kahraman | Unvan |
|---|---|---|
| Maraş | Sütçü İmam ilk kurşunu attı | Kahramanmaraş (1973) |
| Antep | Şahin Bey | Gaziantep (1921) |
| Urfa | Halk ve Kuvâ-yi Milliye | Şanlıurfa (1984) |
Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Sakarya Zaferi’nden sonra Fransa ile imzalandı; Güney Cephesi kapandı. Fransa, TBMM’yi tanıyan ilk İtilaf devleti oldu.
💡 Kadınlar da cephede savaştı: Kara Fatma (Fatma Seher Erden), Nene Hatun (Erzurum, 93 Harbi’nden), Şerife Bacı (cephane taşırken şehit oldu).
Batı Cephesi: İnönü ve Kütahya-Eskişehir
I. İnönü Savaşı (6–10 Ocak 1921): Düzenli ordunun ilk zaferi (İsmet Bey).
- Sonuçları: Teşkilat-ı Esasiye (1921 Anayasası) kabul edildi; İstiklal Marşı kabul edildi (12 Mart 1921); İtilaf Devletleri Londra Konferansı’nı topladı (TBMM ilk kez uluslararası alanda tanındı); Moskova Antlaşması imzalandı.
II. İnönü Savaşı (23 Mart – 1 Nisan 1921): Yunanlar yine yenildi.
- Mustafa Kemal’in İsmet Paşa’ya telgrafı: “Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz.”
- İtalyanlar Anadolu’dan çekilmeye başladı.
Kütahya-Eskişehir Savaşları (Temmuz 1921): Türk ordusu yenildi ve Sakarya Nehri’nin doğusuna çekildi.
- Başkomutanlık Kanunu (5 Ağustos 1921): Mustafa Kemal TBMM’nin yetkilerini 3 aylığına kullanmak üzere Başkomutan oldu.
- Tekâlif-i Milliye Emirleri: Halktan orduya yiyecek, giyecek, silah, taşıt desteği istendi. Halk büyük fedakârlık gösterdi.
Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos – 13 Eylül 1921)
22 gün 22 gece süren savaş Türk ordusunun zaferiyle sonuçlandı.
Mustafa Kemal’in emri: “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı, vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça terk olunamaz.”
Sonuçları:
- Türk ordusunun son savunma savaşıdır; bundan sonra taarruz dönemi başladı.
- TBMM, Mustafa Kemal’e “Gazi” unvanı ve “Mareşal” rütbesi verdi.
- Kars Antlaşması (13 Ekim 1921) ile doğu sınırı kesinleşti.
- Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile Fransa’yla savaş sona erdi.
- İtalyanlar Anadolu’dan tamamen çekildi.
💡 Sakarya, “Türk milletinin yeniden doğuşu” olarak anılır. Osmanlı’nın 1683 II. Viyana Kuşatması’ndan bu yana süren geri çekilişi burada durdu.
Kavramlar
- Cephe
- Savaşın yapıldığı bölge.
- Başkomutanlık Kanunu
- Mustafa Kemal’e TBMM’nin yetkilerinin verildiği kanun.
- Tekâlif-i Milliye
- Halktan orduya destek isteyen emirler.
- Taarruz
- Saldırı.
- Mareşal
- Ordudaki en yüksek rütbe.
- Gümrü Antlaşması TBMM’nin ilk askerî ve siyasi başarısı
- Güney Cephesi’nde Kuvâ-yi Milliye savaştı (Maraş, Antep, Urfa)
- I. İnönü: Teşkilat-ı Esasiye, İstiklal Marşı, Londra Konferansı
- Kütahya-Eskişehir yenilgisi: Başkomutanlık Kanunu, Tekâlif-i Milliye
- Sakarya: son savunma savaşı, Gazi ve Mareşal unvanı
- Ankara Antlaşması ile Güney Cephesi kapandı
Örnek soru ve çözümü
Kütahya-Eskişehir yenilgisinden sonra alınan önlemler nelerdir?
Ordu Sakarya’nın doğusuna çekildi; TBMM Başkomutanlık Kanunu’yla Mustafa Kemal’i Başkomutan yaptı; ordunun ihtiyaçları için Tekâlif-i Milliye emirleri yayımlandı ve halk orduya maddi destek verdi.
Çözümlü örnekler
1. TBMM’nin ilk askerî ve siyasi başarısı hangisidir? Kolay
ÇözümGümrü Antlaşması (Doğu Cephesi).
2. Güney Cephesi’nde mücadelenin Kuvâ-yi Milliye ile yürütülmesinin nedeni nedir? Orta
ÇözümDüzenli ordu Batı ve Doğu cephelerinde savaşıyordu; güneyde düzenli ordu birlikleri yoktu, bu yüzden halk kendi birlikleriyle direndi.
3. Sakarya Zaferi’nin siyasi sonuçlarını açıklayınız. Zor
ÇözümFransa Ankara Antlaşması’nı imzalayarak TBMM’yi tanıdı ve Güney Cephesi kapandı; Sovyetlerle Kars Antlaşması imzalandı; İtalyanlar Anadolu’dan çekildi; TBMM’nin uluslararası saygınlığı arttı.
Sık yapılan hatalar
- I. İnönü’nün sonuçlarını II. İnönü’ye vermek.
- Sakarya’yı taarruz savaşı sanmak (son savunma savaşıdır).
- Ankara Antlaşması’nı İngiltere ile imzalanmış sanmak (Fransa).
Biliyor muydun?
Sakarya Meydan Muharebesi’nde cephe hattı yaklaşık 100 kilometre uzunluğundaydı. Mustafa Kemal savaştan kısa süre önce attan düşüp kaburgası kırıldığı hâlde savaşı cepheden bizzat yönetti!