Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışı; Havza ve Amasya genelgeleri; Erzurum ve Sivas kongreleri; Amasya Görüşmeleri; Temsil Heyeti’nin Ankara’ya gelişi; son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî.
Samsun’a çıkış ve Havza Genelgesi
Mustafa Kemal, 9. Ordu Müfettişi olarak geniş yetkilerle 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktı. Bu tarih Millî Mücadele’nin başlangıcı kabul edilir.
Havza Genelgesi (28–29 Mayıs 1919):
- İşgaller mitinglerle protesto edilecek.
- İtilaf Devletlerine ve İstanbul Hükûmeti’ne protesto telgrafları çekilecek.
- Azınlıklara kötü davranılmayacak.
Önemi: Millî bilinci uyandırmaya yönelik ilk genelgedir.
Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)
Millî Mücadele’nin amacını, gerekçesini ve yöntemini belirleyen belge olduğu için Kurtuluş Savaşı’nın ilk ihtilal beyannamesi sayılır.
Önemli maddeleri:
- “Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.” (gerekçe)
- “İstanbul Hükûmeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir.” (padişaha karşı ilk tavır)
- “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” (millî egemenlik, amaç ve yöntem)
- Her türlü etki ve denetimden uzak bir millî kurul oluşturulmalıdır.
- Sivas’ta bir millî kongre toplanacaktır.
Önemi: İlk kez millî egemenliğe dayalı yeni bir yönetimin işaretleri verildi; Kurtuluş Savaşı’nın amacı, gerekçesi ve yöntemi belirlendi.
Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.
Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.
Erzurum ve Sivas kongreleri
| Erzurum Kongresi | Sivas Kongresi | |
|---|---|---|
| Tarih | 23 Temmuz – 7 Ağustos 1919 | 4 – 11 Eylül 1919 |
| Toplanış biçimi | Bölgesel (Doğu illeri) | Ulusal (bütün yurttan delegeler) |
| Önemli kararlar | “Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.” · “Manda ve himaye kabul olunamaz.” · Temsil Heyeti seçildi | Erzurum kararları bütün yurt için kabul edildi · Bütün cemiyetler “Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” adı altında birleşti · Manda kesin olarak reddedildi · İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı · Temsil Heyeti bütün yurdu temsil eder hâle geldi |
💡 Erzurum Kongresi toplanış şekli bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ulusaldır. “Manda ve himaye kabul olunamaz” kararı tam bağımsızlık ilkesinin ilk ifadesidir.
Amasya Görüşmeleri, Ankara ve Misak-ı Millî
Amasya Görüşmeleri (Ekim 1919): Temsil Heyeti ile İstanbul Hükûmeti arasında yapıldı. İstanbul Hükûmeti Temsil Heyeti’ni resmen tanımış oldu; Mebusan Meclisi’nin toplanması kararlaştırıldı.
Temsil Heyeti Ankara’ya geldi (27 Aralık 1919): Ankara; İstanbul’a demiryoluyla bağlı, cepheye yakın ama güvenli, haberleşme imkânı olan bir merkezdi.
Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî (28 Ocak 1920):
- Mondros’ta işgal edilmemiş yerler bölünmez bir bütündür.
- Kars, Ardahan, Batum, Batı Trakya ve Arap toprakları için halk oylaması yapılabilir.
- Boğazların güvenliği sağlanmalı; kapitülasyonlar kabul edilemez.
- Azınlık hakları komşu ülkelerdeki Müslümanlara tanınan haklar ölçüsünde verilecektir.
Sonuç: İtilaf Devletleri 16 Mart 1920’de İstanbul’u resmen işgal etti, Mebusan Meclisi’ni dağıttı. Bu durum TBMM’nin açılmasına zemin hazırladı.
Kavramlar
- Genelge
- Bir yönetimin ilgili yerlere gönderdiği bildiri.
- Manda
- Bir devletin başka bir devletin yönetimine bırakılması.
- Temsil Heyeti
- Erzurum’da seçilen, Millî Mücadele’yi yöneten kurul.
- Misak-ı Millî
- Millî yemin; Türk milletinin bağımsızlık belgesi.
- Müdafaa-i Hukuk
- Hakları savunma.
- 19 Mayıs 1919 Samsun’a çıkış Millî Mücadele’nin başlangıcı
- Amasya Genelgesi: “Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.”
- Erzurum: “Manda ve himaye kabul olunamaz”, Temsil Heyeti seçildi
- Sivas: cemiyetler birleşti, kongre ulusaldır
- Temsil Heyeti 27 Aralık 1919’da Ankara’ya geldi
- Misak-ı Millî 28 Ocak 1920’de kabul edildi
Örnek soru ve çözümü
Erzurum Kongresi neden “toplanış bakımından bölgesel, kararlar bakımından ulusal” bir kongredir?
Yalnızca Doğu Anadolu illerinden delegeler katıldığı için bölgeseldir; ama aldığı “millî sınırlar içinde vatan bir bütündür” ve “manda ve himaye kabul olunamaz” gibi kararlar bütün yurdu ilgilendirdiği için ulusaldır.
Çözümlü örnekler
1. Mustafa Kemal Samsun’a hangi görevle çıkmıştır? Kolay
Çözüm- Ordu Müfettişi olarak.
2. Amasya Genelgesi’nin “Kurtuluş Savaşı’nın ilk ihtilal beyannamesi” sayılmasının nedeni nedir? Orta
ÇözümMillî Mücadele’nin gerekçesini, amacını ve yöntemini ilk kez açıkça belirtti; İstanbul Hükûmeti’nin görevini yapamadığını söyleyerek padişaha karşı ilk tavrı ortaya koydu ve millî egemenliğe dayalı yeni bir yönetimin işaretini verdi.
3. Misak-ı Millî’nin kabulüne İtilaf Devletleri nasıl tepki göstermiştir ve sonucu ne olmuştur? Zor
Çözümİstanbul’u 16 Mart 1920’de resmen işgal edip Mebusan Meclisi’ni dağıttılar. Bunun üzerine Mustafa Kemal Ankara’da yeni bir meclis açılması çağrısında bulundu ve 23 Nisan 1920’de TBMM açıldı.
Sık yapılan hatalar
- Havza ile Amasya Genelgelerinin kararlarını karıştırmak.
- Misak-ı Millî’nin TBMM’de kabul edildiğini sanmak (son Osmanlı Mebusan Meclisi).
- Sivas Kongresi’ni bölgesel saymak.
Biliyor muydun?
Mustafa Kemal Samsun’a, Bandırma adlı eski bir yük gemisiyle gitti. Geminin bir kopyası bugün Samsun’da müze olarak ziyaret edilebiliyor!