TBMM’nin açılışı (23 Nisan 1920) ve özellikleri; güçler birliği ilkesi; TBMM’ye karşı ayaklanmalar ve alınan önlemler (Hıyanet-i Vataniye Kanunu, İstiklal Mahkemeleri); Sevr Antlaşması ve tepkiler.
TBMM’nin açılışı
İstanbul’un işgali ve Mebusan Meclisi’nin dağıtılması üzerine Mustafa Kemal, olağanüstü yetkilere sahip yeni bir meclisin Ankara’da toplanması çağrısını yaptı.
23 Nisan 1920: Türkiye Büyük Millet Meclisi Ankara’da açıldı.
TBMM’nin özellikleri:
- Kurucu meclis niteliğindedir (yeni bir devlet kurmuştur).
- Millî egemenliğe dayanır.
- Güçler birliği ilkesini benimsemiştir: Yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin hepsini kendisinde toplamıştır. (Olağanüstü savaş koşullarında hızlı karar alabilmek için)
- Meclis başkanı Mustafa Kemal’dir.
- Meclis hükûmeti sistemi uygulanmıştır.
İlk kararları:
- “TBMM’nin üstünde bir güç yoktur.”
- Hükûmet kurmak zorunludur.
- Padişah ve halife baskıdan kurtulunca Meclisin düzenleyeceği yasal esaslar dairesinde yerini alır.
TBMM’ye karşı ayaklanmalar
Ayaklanmaların nedenleri:
- İstanbul Hükûmeti’nin TBMM’yi kötülemesi; Şeyhülislam fetvası (Millî Mücadelecilere karşı)
- İtilaf Devletlerinin kışkırtmaları
- Azınlıkların bağımsız devlet kurma istekleri
- Halkın savaş yorgunluğu
- Kuvâ-yi Milliye’nin düzenli orduya katılmak istememesi (Çerkez Ethem)
Ayaklanma türleri:
| Tür | Örnek |
|---|---|
| İstanbul Hükûmeti’nin kışkırtması | Kuvâ-yi İnzibatiye, Anzavur İsyanı |
| Azınlıkların çıkardığı | Pontus Rumları (Karadeniz) |
| Kuvâ-yi Milliye yanlısı | Çerkez Ethem |
| Diğer | Yozgat, Konya isyanları |
Alınan önlemler:
- Hıyanet-i Vataniye Kanunu (Vatan Hainliği Kanunu) çıkarıldı.
- İstiklal Mahkemeleri kuruldu (TBMM’nin yargı yetkisini kullandığını gösterir).
- Ankara Müftüsü Rıfat Efendi fetvaya karşı karşı fetva yayımladı.
Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920)
İtilaf Devletleri ile İstanbul Hükûmeti arasında Paris yakınlarındaki Sevr’de imzalandı.
Önemli maddeleri:
- Boğazlar uluslararası bir komisyona bırakılacak.
- Doğu Anadolu’da bir Ermeni devleti kurulacak.
- İzmir ve çevresi Yunanistan’a verilecek.
- Kapitülasyonlar genişletilerek devam edecek.
- Osmanlı ordusu çok küçültülecek.
- Türklere Anadolu’nun ortasında küçük bir toprak parçası bırakılacak.
Sevr’in geçersizliği: Hiçbir meclis tarafından onaylanmadı (Mebusan Meclisi dağıtılmıştı); TBMM ise kabul etmedi. Bu yüzden hukuken geçersiz bir antlaşmadır. Ancak İtilaf Devletlerinin Türkiye’yi parçalama planını açıkça göstermesi bakımından önemlidir; Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini güçlendirdi.
Osmanlı Mebusan Meclisi dağıtıldığı için onaylanamadı.
TBMM Sevr’i imzalayanları vatan haini ilan etti.
Kurtuluş Savaşı’nın zaferiyle hiçbir zaman uygulanamadı.
Düzenli ordunun kurulması
Kuvâ-yi Milliye başlangıçta düşmanı oyalayan, halkı örgütleyen birliklerdi; ancak düzenli bir orduya karşı yetersiz kalıyordu. Disiplinsizlik ve yağma olayları da görülüyordu.
TBMM, düzenli orduyu kurmaya karar verdi (Kasım 1920). Bu, Batı Cephesi’nde İnönü zaferlerini getirdi.
💡 Kuvâ-yi Milliye’nin önemi: Yunan ilerleyişini yavaşlattı, düzenli ordunun kurulması için zaman kazandırdı, halkın Millî Mücadele’ye katılımını sağladı.
Kavramlar
- Güçler birliği
- Yasama, yürütme ve yargının tek organda toplanması.
- Kurucu meclis
- Yeni bir devlet kuran meclis.
- Hıyanet-i Vataniye
- Vatan hainliği.
- İstiklal Mahkemeleri
- TBMM’nin olağanüstü yargı yetkisiyle kurduğu mahkemeler.
- Fetva
- Bir konunun dine uygunluğu hakkında verilen görüş.
- TBMM 23 Nisan 1920’de açıldı
- TBMM güçler birliği ilkesini benimsedi
- TBMM kurucu bir meclistir
- Ayaklanmalara karşı Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri
- Sevr 10 Ağustos 1920’de imzalandı, hiçbir meclis onaylamadı
- Kuvâ-yi Milliye’nin yerine düzenli ordu kuruldu
Örnek soru ve çözümü
TBMM’nin güçler birliği ilkesini benimsemesinin nedeni nedir?
Savaş koşullarında hızlı karar alıp uygulamak gerekiyordu. Yasama, yürütme ve yargının tek elde toplanması, olağanüstü dönemde etkili ve hızlı bir yönetim sağladı.
Çözümlü örnekler
1. TBMM hangi tarihte açılmıştır? Kolay
Çözüm23 Nisan 1920.
2. İstiklal Mahkemelerinin kurulması TBMM’nin hangi yetkiyi kullandığını gösterir? Orta
ÇözümYargı yetkisini; bu da TBMM’nin güçler birliği ilkesini benimsediğini gösterir.
3. Sevr Antlaşması hukuken geçersiz olduğu hâlde Türk tarihi açısından neden önemlidir? Zor
Çözümİtilaf Devletlerinin Türkiye’yi parçalama planını açıkça ortaya koydu; bu durum Türk milletinin bağımsızlık kararlılığını ve Millî Mücadele’ye desteğini artırdı.
Sık yapılan hatalar
- Sevr’i TBMM’nin imzaladığını sanmak.
- TBMM’nin kuvvetler ayrılığını benimsediğini düşünmek.
- Çerkez Ethem’i İstanbul Hükûmeti yanlısı sanmak (Kuvâ-yi Milliye yanlısı).
Biliyor muydun?
TBMM’nin ilk binası bugün Ankara’da “Kurtuluş Savaşı Müzesi” olarak ziyaretçilere açık. Milletvekillerinin oturduğu sıralar hâlâ orada!