Ortak kullanım alanlarında adap (toplu taşıma, cadde ve kaldırım, park, asansör, kuyruk, hastane, kütüphane, müze, sinema-tiyatro, ibadet yerleri; engelli bireylere ve yaşlılara öncelik); komşuluk ve misafirlikte adap (komşu hakkı, gürültü, ortak alan temizliği, yeni gelen komşuya hoş geldin, misafir ağırlama ve misafirliğe gitme kuralları, habersiz ve uzun ziyaretlerden kaçınma); yeme-içme adabı (sofraya oturma ve kalkma, besmele-hamd, ikram, israf etmeme, çatal-bıçak kullanımı, lokantada davranış, bahşiş); istişare (danışma) adabı (görüş alma, dinleme, saygıyla eleştiri, ortak karara uyma); alışveriş ve borçlanmada adap (dürüstlük, pazarlık nezaketi, borcu zamanında ödeme, senet ve kayıt); oyun ve spor etkinliklerinde adap (centilmenlik, fair play, kazanmayı ve kaybetmeyi kabul, taraftarlık kültürü); eğlencelerde ölçü; bayram ve anma günlerinde adap (bayramlaşma, millî bayramlar, şehitleri anma, saygı duruşu).
Ortak alanlar, komşuluk ve misafirlik
Ortak alanlarda:
- Toplu taşımada önce inenlere yol ver; yaşlıya, hamileye, engelliye yer ver; yüksek sesle konuşma.
- Kuyrukta sıranı bekle; araya girme.
- Asansörde önce inenler çıkar; kapıyı tutmak nezakettir.
- Hastane, kütüphane, müze, sinema: Sessizlik, telefonu sessize alma
- Engelli bireylerin rampalarını, otoparklarını işgal etmemek
Komşulukta: Komşu hakkı gözetilir; gece gürültü yapılmaz, ortak alanlar temiz tutulur, yeni gelen komşuya hoş geldin denir, ikram tabağı boş gönderilmez.
Misafirlikte:
- Ağırlarken: Güler yüzle karşılamak, ikram, rahat ettirmek, kapıya kadar uğurlamak
- Giderken: Haber vererek, uygun saatte gitmek; çok uzun kalmamak; ev düzenine uymak; teşekkür etmek
Sofra, istişare ve alışveriş adabı
Yeme-içme adabı:
- Elleri yıkayarak sofraya oturmak; besmele ile başlayıp hamd ile bitirmek
- Büyüklerin başlamasını beklemek; ağzı kapalı çiğnemek
- Tabağa yiyebileceği kadar almak, israf etmemek
- Uzaktaki yiyeceği rica ederek istemek
- Lokantada: Garsona kibar davranmak, sessiz konuşmak, hesabı nezaketle ödemek
İstişare (danışma) adabı:
- Önemli kararlarda bilgili ve güvenilir kişilerin görüşünü almak
- Dinlemek, söz kesmemek; farklı görüşlere saygı
- Kişiyi değil fikri eleştirmek
- Ortak karara uymak: “İstişare eden pişman olmaz.”
Alışveriş ve borçlanma:
- Satıcıya ve alıcıya nezaket; pazarlıkta kırıcı olmamak
- Dürüstlük: Kusurlu malı gizlememek, doğru tartmak
- Borcu zamanında ödemek, borcu yazıya geçirmek (senet, kayıt)
- Gücünü aşan borçtan kaçınmak
Spor, eğlence ve bayramlar
Oyun ve spor etkinliklerinde:
- Centilmenlik (fair play): Kurallara uymak, rakibe saygı, hakeme itiraz etmemek
- Kazanınca alçakgönüllü, kaybedince saygılı olmak; rakibi tebrik etmek
- Taraftarlık kültürü: Takımını desteklerken rakibe hakaret etmemek, şiddetten uzak durmak
Eğlencelerde: Ölçülü olmak; komşuları rahatsız edecek gürültüden, israf ve gösterişten kaçınmak
Bayram ve anma günlerinde:
- Dinî bayramlarda: Bayramlaşma, büyüklerin elini öpme, küslerin barışması, ihtiyaç sahiplerini gözetme
- Millî bayramlarda: Törenlere katılım, bayrak asma, İstiklal Marşı’nda saygı
- Anma günlerinde (18 Mart, 10 Kasım, 15 Temmuz): Saygı duruşu, şehitleri ve büyüklerimizi saygıyla anma; eğlence ve gürültüden kaçınma
💡 Ortak sevinç ve acılarda birlikte olmak, toplumu bir arada tutan en güçlü bağlardandır.
Kavramlar
- istişare
- danışma
- centilmenlik
- sporda dürüst ve saygılı davranış
- komşu hakkı
- komşuya karşı sorumluluklar
- saygı duruşu
- anma için sessiz bekleyiş
- senet
- borç belgesi
- Toplu taşıma, kuyruk, asansör ve kültür mekânlarında adap
- Komşu hakkı; misafirliğe haber vererek, uygun saatte git
- Sofra: besmele-hamd, israf etme, büyüğü bekle
- İstişare: dinle, fikri eleştir, ortak karara uy
- Alışverişte dürüstlük; borcu zamanında öde ve yazıya geçir
- Spor centilmenliği; bayram ve anma günlerinde saygı
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki istişare adabını sınıfın gezi yeri seçimine uygula.
Önce herkesin önerisini dinleriz; söz kesmeden, alay etmeden görüşleri not ederiz. Önerilerin artı ve eksilerini kişiyi değil fikri eleştirerek tartışırız; gerekirse öğretmenimizden bilgi alırız. Oylamayla ortak karar verilince, kendi önerim seçilmese de karara uyar ve geziye katkı sağlarım.
Çözümlü örnekler
1. Asansörde önce kim çıkar? Kolay
ÇözümÖnce inenler çıkar, sonra binenler girer.
2. Maçı kaybeden bir takımın oyuncuları nasıl davranmalıdır? Orta
ÇözümSonucu saygıyla kabul edip rakibi tebrik etmeli, hakeme ve rakibe kırıcı davranmamalı, hatalardan ders çıkarmalıdır.
3. Anma günlerinde eğlenceden kaçınmak neden önemlidir? Zor
ÇözümBu günler toplumun ortak acısını ve vefasını paylaştığı günlerdir; eğlence ve gürültü hem şehit ailelerini hem toplumu incitir, ortak değerlere saygısızlık olarak algılanır.
Sık yapılan hatalar
- Misafirliğe habersiz ve geç saatte gitmek.
- İstişarede yalnızca kendi görüşünü kabul ettirmeye çalışmak.
- Taraftarlığı rakibe hakaret etmek sanmak.
Biliyor muydun?
“Komşu komşunun külüne muhtaçtır.” atasözü, eski zamanlarda ateş yakmak için bile komşudan köz istendiğini anlatır!