Bölge kavramı; bölge belirlemede doğal ve beşerî kriterler; şekilsel (homojen) ve işlevsel (fonksiyonel) bölgeler; farklı kriterlere göre bölge sınırlarının değişmesi; Türkiye’nin coğrafi bölgeleri (1941 Birinci Coğrafya Kongresi) ve istatistiki bölge birimleri; bölge sınırlarının zamanla değişimi; küresel bağlantılar.
Bölge ve bölge türleri
Bölge: Doğal veya beşerî özellikler bakımından çevresinden ayrılan, kendi içinde benzerlik gösteren alan.
Bölge belirleme kriterleri:
- Doğal: iklim, yer şekilleri, bitki örtüsü, toprak, akarsu havzası
- Beşerî: nüfus yoğunluğu, ekonomik faaliyet, dil, din, kültür, yönetim
Bölge türleri:
| Tür | Özellik | Örnek |
|---|---|---|
| Şekilsel (homojen) | Bir veya birkaç özellik bakımından benzer alan | Akdeniz iklim bölgesi, buğday tarım bölgesi, bozkır alanı |
| İşlevsel (fonksiyonel) | Bir merkezin etki alanı; merkezden uzaklaştıkça etki azalır | Bir şehrin ticaret ve hizmet alanı, bir limanın art bölgesi, bir televizyon kanalının yayın alanı |
💡 Bölge sınırları çoğu zaman keskin bir çizgi değil, geçiş kuşağıdır; örneğin Akdeniz iklimi ile karasal iklim arasında aniden değişmez.
Kriterlere göre farklı bölge sınırları
Aynı alan, seçilen kritere göre farklı bölgelere ayrılabilir:
- İklime göre: Akdeniz, Karadeniz, karasal iklim bölgeleri
- Tarım ürünlerine göre: çay bölgesi, fındık bölgesi, pamuk bölgesi
- Turizme göre: kıyı turizmi bölgesi, kış turizmi bölgesi (Uludağ, Palandöken, Erciyes)
- Akarsu havzasına göre: Fırat-Dicle havzası, Kızılırmak havzası
Türkiye’nin coğrafi bölgeleri: 1941’de Ankara’da toplanan Birinci Coğrafya Kongresi’nde iklim, yer şekilleri, bitki örtüsü ve ekonomik faaliyetler gibi birden fazla kriter dikkate alınarak 7 coğrafi bölge ve 21 bölüm belirlendi:
Marmara · Ege · Akdeniz · Karadeniz · İç Anadolu · Doğu Anadolu · Güneydoğu Anadolu
İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması (İBBS, 2002): Bölgesel kalkınma ve istatistik için 12 bölge (Düzey 1) belirlendi.
Bölge sınırlarında değişim ve küresel bağlantılar
Bölge sınırları zamanla değişebilir:
- Doğal nedenler: İklim değişikliğiyle bazı tarım ürünlerinin yetişme alanlarının kuzeye ve yükseğe kayması (ör. zeytin ve bağcılığın daha kuzeyde yapılabilmesi)
- Beşerî nedenler: Yeni yolların, havalimanlarının, köprülerin yapılması bir şehrin etki alanını genişletir (işlevsel bölge büyür); sanayi bölgelerinin yer değiştirmesi; siyasi sınır değişiklikleri
Küresel bağlantılar: Ülkeler; ticaret, ulaşım, enerji ve iletişim ağlarıyla birbirine bağlıdır.
- Türkiye; enerji koridoru (boru hatları), Orta Koridor (Asya–Avrupa demir yolu, Marmaray), havacılıkta aktarma merkezi (İstanbul Havalimanı)
- Uluslararası kuruluşlar: Türk Devletleri Teşkilatı, BM, NATO, G20, İslam İşbirliği Teşkilatı
Kavramlar
- şekilsel bölge
- benzer özellikteki alan
- işlevsel bölge
- bir merkezin etki alanı
- geçiş kuşağı
- iki bölge arasındaki karışık alan
- art bölge (hinterland)
- limanın hizmet ettiği iç alan
- İBBS
- istatistiki bölge sınıflandırması
- Bölge: çevresinden ayrılan, içinde benzer alan
- Kriterler: doğal (iklim, yer şekli) ve beşerî (nüfus, ekonomi)
- Şekilsel bölge: benzerlik; işlevsel bölge: merkezin etki alanı
- Bölge sınırları genellikle geçiş kuşağıdır
- Türkiye’nin 7 coğrafi bölgesi: 1941 Birinci Coğrafya Kongresi
- Bölge sınırları doğal ve beşerî nedenlerle değişebilir
Örnek soru ve çözümü
“İstanbul’daki bir hastanenin hasta kabul ettiği alan” ile “Türkiye’de fındık tarımı yapılan alan” hangi bölge türlerine örnektir?
Hastanenin hizmet alanı işlevsel (fonksiyonel) bölge; fındık tarım alanı şekilsel (homojen) bölgedir.
Çözümlü örnekler
1. Türkiye kaç coğrafi bölgeye ayrılmıştır? Kolay
Çözüm7.
2. Türkiye’nin coğrafi bölgeleri hangi toplantıda belirlenmiştir? Orta
Çözüm1941’de Ankara’da toplanan Birinci Coğrafya Kongresi’nde.
3. Bir şehre yeni bir otoyol yapılmasının o şehrin işlevsel bölgesine etkisini açıklayınız. Zor
ÇözümUlaşım süresi kısalır; daha uzaktaki yerleşmeler şehrin ticaret, sağlık ve eğitim hizmetlerinden yararlanır; işlevsel bölge genişler.
Sık yapılan hatalar
- Bölge sınırlarının her zaman keskin bir çizgi olduğunu sanmak.
- İşlevsel bölgede etkinin her yerde eşit olduğunu düşünmek (merkezden uzaklaştıkça azalır).
- Coğrafi bölgelerin yalnızca il sınırlarına göre belirlendiğini sanmak.
Biliyor muydun?
Birinci Coğrafya Kongresi’nde belirlenen bölge sınırları il sınırlarını takip etmez; bu yüzden bazı iller iki hatta üç farklı coğrafi bölgede yer alır!