Borç ilişkisi ve unsurları (alacaklı, borçlu, edim: verme, yapma, yapmama); borç ilişkisinden doğan haklar (ifayı isteme, dava ve icra yoluyla takip, tazminat, sözleşmeden dönme, hapis hakkı); borcun kaynakları (sözleşme, haksız fiil, sebepsiz zenginleşme); sözleşmenin kurulması (icap ve kabul, irade uyuşması), geçerlilik şartları (ehliyet, şekil, konu: hukuka, ahlaka ve kamu düzenine aykırı olmama, imkânsız olmama), irade bozuklukları (yanılma, aldatma, korkutma); borcu sona erdiren sebepler (ifa, ibra, takas, yenileme, imkânsızlık, birleşme, zamanaşımı); sözleşme türleri (satış, kira, hizmet/iş, eser, kredi, bağışlama, vekâlet, kefalet, mesafeli satış ve tüketici sözleşmeleri, cayma hakkı).
Borç ilişkisi ve kaynakları
Borç ilişkisi: İki kişi arasında, birinin (alacaklı) diğerinden (borçlu) bir edim isteme hakkı veren hukuki bağ
Edim: Borcun konusu → verme (para, mal), yapma (tamir, hizmet), yapmama (rekabet etmeme)
Alacaklının hakları: İfayı istemek, dava ve icra yoluyla takip, gecikme veya ifa etmeme halinde tazminat, sözleşmeden dönme, hapis hakkı (alacağı ödenene kadar borçlunun malını elde tutma)
Borcun kaynakları:
- Sözleşme: Tarafların karşılıklı ve birbirine uygun iradeleri
- Haksız fiil: Hukuka aykırı ve kusurlu bir davranışla başkasına zarar verme → tazminat borcu
- Sebepsiz zenginleşme: Haklı bir neden olmadan başkasının malvarlığından zenginleşme → geri verme borcu (yanlış hesaba yatan para)
Sözleşmenin kurulması ve geçerliliği
Kurulma: İcap (öneri) + kabul = irade uyuşması
Geçerlilik şartları:
- Tarafların ehliyeti
- Kanunun öngördüğü şekil (örneğin taşınmaz satışı tapuda resmî şekilde)
- Konunun hukuka, ahlaka, kamu düzenine ve kişilik haklarına aykırı olmaması, imkânsız olmaması
İrade bozuklukları: Sözleşme yapılırken iradenin sağlıklı oluşmaması
- Yanılma (hata): Esaslı bir konuda yanlış bilgiye sahip olma
- Aldatma (hile): Karşı tarafın kasıtlı olarak yanıltması
- Korkutma (ikrah): Tehditle sözleşme yaptırılması
→ Yanılan, aldatılan veya korkutulan taraf, belirli süre içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir.
Borcu sona erdiren sebepler: İfa (ödeme), ibra (alacaklının borcu bağışlaması), takas (karşılıklı borçların mahsubu), yenileme, ifanın imkânsızlaşması, alacaklı ile borçlu sıfatlarının birleşmesi
Sözleşme türleri ve tüketici hakları
| Sözleşme | Özelliği |
|---|---|
| Satış | Satıcı malı, alıcı bedeli verir. |
| Kira | Bir şeyin kullanımı bedel karşılığında bırakılır. |
| Hizmet (iş) | İşçi bağımlı olarak çalışır, işveren ücret öder. |
| Eser | Yüklenici bir eser meydana getirir (terzi, inşaat). |
| Bağışlama | Karşılıksız mal verme |
| Vekâlet | Vekil, başkasının işini görür (avukat). |
| Kefalet | Kefil, borcun ödenmemesi hâlinde sorumluluk üstlenir. |
Tüketici sözleşmeleri:
- Mesafeli satış (internet alışverişi): Tüketici, malı teslim aldığı tarihten itibaren 14 gün içinde gerekçe göstermeden cayma hakkını kullanabilir.
- Ayıplı mal: Tüketici ücretsiz onarım, değişim, bedel indirimi veya sözleşmeden dönme isteyebilir.
💡 İmzalamadan önce sözleşmeyi dikkatle oku; kefalet gibi risk taşıyan sözleşmelere düşünmeden imza atma.
Kavramlar
- edim
- borcun konusu
- icap
- sözleşme önerisi
- ibra
- alacaklının borcu bağışlaması
- takas
- karşılıklı borçların mahsubu
- cayma hakkı
- gerekçesiz sözleşmeden dönme hakkı
- Borç ilişkisi: alacaklı, borçlu, edim
- Edim: verme, yapma, yapmama
- Kaynaklar: sözleşme, haksız fiil, sebepsiz zenginleşme
- Sözleşme: icap + kabul; ehliyet, şekil, hukuka uygun konu
- İrade bozuklukları: yanılma, aldatma, korkutma
- Sona erme: ifa, ibra, takas, imkânsızlık; mesafeli satışta 14 gün cayma
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki borç kaynaklarına göre şu durumları sınıflandır: (1) Kira sözleşmesi imzalamak, (2) top oynarken komşunun camını kırmak, (3) bankanın yanlışlıkla hesabına fazladan para yatırması.
(1) Sözleşme: Kiracı kira bedelini ödemekle borçlanır. (2) Haksız fiil: Hukuka aykırı zarar verilmiştir; camın bedeli tazmin edilmelidir. (3) Sebepsiz zenginleşme: Haklı bir neden olmadan para geçmiştir; geri verilmelidir.
Çözümlü örnekler
1. Sözleşme nasıl kurulur? Kolay
ÇözümBir tarafın önerisi (icap) ile diğer tarafın kabulünün uyuşmasıyla.
2. İnternetten aldığın kazak sana uymadı. Ne yapabilirsin? Orta
ÇözümTeslim aldığım tarihten itibaren 14 gün içinde gerekçe göstermeden cayma hakkımı kullanarak ürünü iade edebilirim.
3. Bir satıcı ikinci el bir aracın kazasız olduğunu bilerek yalan söyleyip satarsa alıcının hukuki durumu nedir? Zor
ÇözümBu bir aldatmadır (irade bozukluğu); alıcı aldatmayı öğrendiği tarihten itibaren kanuni süre içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir, verdiği bedeli geri ve zararını tazminat olarak isteyebilir.
Sık yapılan hatalar
- Sözlü sözleşmelerin hiçbir zaman geçerli olmadığını sanmak.
- Taşınmaz satışının noterde ya da elden yapılabileceğini düşünmek (tapuda resmî şekil gerekir).
- Kefaleti zararsız bir formalite sanmak.
Biliyor muydun?
Günlük hayatta her gün sözleşme yaparız: Otobüse binmek taşıma, ekmek almak ise satış sözleşmesidir!