Türk halklarının yerleşme coğrafyası ve nüfus dağılımı; bağımsız Türk devletleri (Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan, KKTC) ve başkentleri, nüfusları, yönetim yapıları, ekonomileri; 1991’de SSCB’nin dağılmasıyla bağımsızlık ve Türkiye’nin ilk tanıyan ülke olması; özerk yapılar ve Türk toplulukları (Rusya Federasyonu’nda Tataristan, Başkurdistan, Çuvaşistan, Saha-Yakutistan, Tuva, Altay, Hakas; Doğu Türkistan’daki Uygurlar; Gagauz Yeri (Moldova); Nahçıvan; Kırım Tatarları; Balkanlarda, Irak’ta (Türkmenler), İran’da (Azerbaycan Türkleri), Afganistan’da yaşayan Türkler; Ahıska Türkleri); ortak kültür ve dil (Türk dilleri, Nevruz, destanlar—Manas, Dede Korkut, Köroğlu), göç ve diaspora; iş birliği kuruluşları (Türk Devletleri Teşkilatı, TÜRKSOY, TÜRKPA, Uluslararası Türk Akademisi, TİKA), ulaşım ve enerji projeleri; ortak alfabe çalışmaları.
Bağımsız Türk devletleri
Türk dünyası nüfusu: Yaklaşık 200 milyonu aşan, geniş bir coğrafyaya dağılmış Türk halkları
1991: SSCB’nin dağılmasıyla Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan bağımsız oldu; Türkiye bu devletleri ilk tanıyan ülke oldu.
Bazı özellikler:
- Azerbaycan: Hazar kıyısında; petrol-doğal gaz; Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ile Türkiye’ye sınır
- Kazakistan: Yüz ölçümü en büyük Türk devleti (dünyanın en büyük 9. ülkesi); tahıl, petrol, uranyum
- Özbekistan: Nüfusu en kalabalık Orta Asya Türk devleti; Semerkant, Buhara, Hive tarihî şehirleri; pamuk ve altın
- Kırgızistan: Dağlık; Tanrı Dağları ve Issık Göl; hayvancılık, altın
- Türkmenistan: Karakum Çölü; doğal gaz zengini
- KKTC: 1983’te ilan edildi; Kıbrıs adasının kuzeyi
| Devlet | Başkent | Bağımsızlık |
|---|---|---|
| Azerbaycan | Bakü | 1991 |
| Kazakistan | Astana | 1991 |
| Kırgızistan | Bişkek | 1991 |
| Özbekistan | Taşkent | 1991 |
| Türkmenistan | Aşkabat | 1991 |
| KKTC | Lefkoşa | 1983 |
Türk toplulukları
Rusya Federasyonu içinde:
- Tataristan (Kazan), Başkurdistan (Ufa), Çuvaşistan, Saha (Yakutistan) (Rusya’nın en büyük cumhuriyeti), Tuva, Altay, Hakasya
Çin: Doğu Türkistan’da Uygur Türkleri (Urumçi, Kaşgar)
Avrupa ve Kafkasya:
- Gagauz Yeri (Moldova’da özerk bölge; Hristiyan Türkler)
- Kırım Tatarları (1944 sürgünü), Balkanlarda (Bulgaristan, Yunanistan—Batı Trakya, Kuzey Makedonya, Kosova) Türkler
- Ahıska Türkleri: 1944’te Gürcistan’dan sürgün edildi.
Orta Doğu ve Güney Asya: Irak Türkmenleri (Kerkük), İran’da Azerbaycan Türkleri (Tebriz), Afganistan Özbek ve Türkmenleri
Göç ve diaspora: Almanya başta olmak üzere Avrupa’da milyonlarca Türk kökenli insan yaşar.
Ortak kültür ve iş birliği
Ortak kültür:
- Türk dilleri: Oğuz (Türkiye Türkçesi, Azerbaycan, Türkmen), Kıpçak (Kazak, Kırgız, Tatar, Başkurt), Karluk (Özbek, Uygur) grupları; Çuvaşça ve Sahaca ayrı kollar
- Nevruz bayramı, ortak destanlar: Manas (Kırgız; dünyanın en uzun destanlarından), Dede Korkut, Köroğlu, Ergenekon
- Ortak gelenekler: At sporları (kökbörü), müzik aletleri (kopuz, dombra), mutfak (pilav, mantı)
İş birliği kuruluşları:
- Türk Devletleri Teşkilatı (2009’da Türk Konseyi olarak kuruldu, 2021’de adı değişti)
- TÜRKSOY: Kültür ve sanat iş birliği
- TÜRKPA: Türk devletleri parlamenter asamblesi
- Uluslararası Türk Akademisi (Astana)
- TİKA: Türkiye’nin kalkınma iş birliği ajansı
Ortak alfabe: Türk dünyasında ortak Latin harfli alfabe oluşturma çalışmaları
Ulaşım ve enerji: Bakü-Tiflis-Kars demir yolu, Orta Koridor, BTC ve TANAP boru hatları
Kavramlar
- özerk
- kendi kendini yönetme yetkisi olan
- diaspora
- anavatan dışında yaşayan topluluk
- Nevruz
- bahar bayramı
- Manas
- Kırgız destanı
- TÜRKSOY
- Türk kültür iş birliği örgütü
- 1991’de beş Türk cumhuriyeti bağımsız oldu; Türkiye ilk tanıdı
- Kazakistan yüz ölçümü en büyük Türk devleti
- Rusya’da Tataristan, Başkurdistan, Saha, Tuva gibi cumhuriyetler
- Uygurlar, Gagauzlar, Kırım Tatarları, Irak Türkmenleri, Ahıska Türkleri
- Ortak dil, Nevruz ve destanlar (Manas, Dede Korkut, Köroğlu)
- Türk Devletleri Teşkilatı, TÜRKSOY, TİKA; ortak alfabe
Örnek soru ve çözümü
Tabloya göre bağımsız Türk devletlerinin başkentlerini ve bağımsızlık yıllarını yorumla. Neden çoğu aynı yılda bağımsız olmuştur?
| Devlet | Başkent | Bağımsızlık |
|---|---|---|
| Azerbaycan | Bakü | 1991 |
| Kazakistan | Astana | 1991 |
| Kırgızistan | Bişkek | 1991 |
| Özbekistan | Taşkent | 1991 |
| Türkmenistan | Aşkabat | 1991 |
| KKTC | Lefkoşa | 1983 |
Azerbaycan (Bakü), Kazakistan (Astana), Kırgızistan (Bişkek), Özbekistan (Taşkent) ve Türkmenistan (Aşkabat) 1991’de bağımsız olmuştur; çünkü bu ülkeler Sovyetler Birliği’nin parçasıydı ve SSCB 1991’de dağılınca bağımsızlıklarını ilan ettiler. KKTC ise farklı bir süreçte, Kıbrıs Türklerinin kendi kaderini tayin hakkıyla 1983’te ilan edilmiştir.
Çözümlü örnekler
1. Yüz ölçümü en büyük Türk devleti hangisidir? Kolay
ÇözümKazakistan.
2. Gagauz Türklerini diğer Türk topluluklarından ayıran özellik nedir? Orta
ÇözümMoldova’da özerk bir bölgede yaşayan ve Ortodoks Hristiyan olan bir Türk topluluğudur.
3. Ortak alfabe çalışmaları Türk dünyası için neden önemlidir? Zor
ÇözümFarklı alfabeler (Kiril, Latin, Arap) iletişimi ve ortak yayınları zorlaştırır; ortak alfabe eğitim, bilim, ticaret ve kültür alışverişini kolaylaştırarak Türk halkları arasında birliği güçlendirir.
Sık yapılan hatalar
- Türk dünyasını yalnızca bağımsız devletlerden ibaret sanmak.
- Bütün Türk topluluklarının Müslüman olduğunu düşünmek.
- Türk dillerini tamamen farklı diller sanmak.
Biliyor muydun?
Kırgızların Manas Destanı yaklaşık 500.000 dizeyle Homeros’un İlyada ve Odysseia destanlarının toplamından kat kat uzundur!