Türk dünyasının konumu ve sınırları (Balkanlardan Sibirya ve Doğu Türkistan’a, Kırım’dan Orta Asya’ya geniş bir kuşak); yer şekilleri: dağlar (Tanrı Dağları, Altay Dağları, Pamir, Kafkas Dağları, Ural Dağları), platolar ve ovalar (Kazak Bozkırı, Turan Ovası, Fergana Vadisi), çöller (Karakum, Kızılkum, Taklamakan, Gobi); iklim: karasal iklimin hâkimiyeti, sıcaklık farkları, bozkır, çöl, tayga ve dağ iklimleri; sular: Hazar Denizi (dünyanın en büyük gölü), Aral Gölü’nün kuruması ve çevre felaketi, Issık Göl, Balkaş Gölü, Baykal Gölü; nehirler (Seyhun—Sirderya, Ceyhun—Amuderya, İdil—Volga, Ural, İrtiş, Ob, Yenisey, Lena); doğal bitki örtüsü (bozkır, çöl, tayga, tundra) ve hayvanlar; yer altı kaynakları (petrol, doğal gaz—Hazar, Türkmenistan; uranyum—Kazakistan; altın, pamuk tarımı) ve ekonomiye etkileri.
Konum ve yer şekilleri
Türk dünyası: Balkanlardan ve Anadolu’dan başlayıp Kafkasya, Orta Asya, Sibirya ve Doğu Türkistan’a uzanan geniş coğrafya
Dağlar:
- Tanrı Dağları (Tiyanşan): Kırgızistan ve Doğu Türkistan; Türk tarihinde kutsal
- Altay Dağları: Türklerin ana yurdu kabul edilen bölge
- Pamir: “Dünyanın çatısı”
- Kafkas Dağları (Azerbaycan kuzeyi), Ural Dağları (Asya-Avrupa sınırı)
Ovalar ve bozkırlar:
- Kazak Bozkırı: Dünyanın en geniş bozkırlarından
- Turan Ovası, Fergana Vadisi (Özbekistan-Kırgızistan-Tacikistan; verimli tarım alanı)
Çöller: Karakum (Türkmenistan), Kızılkum (Özbekistan-Kazakistan), Taklamakan (Doğu Türkistan), Gobi (Moğolistan)
İklim ve sular
İklim: Okyanuslardan uzaklık nedeniyle karasal iklim hâkimdir.
- Yazlar sıcak, kışlar çok soğuk; sıcaklık farkı büyük, yağış az
- Bozkır (step), çöl, kuzeyde tayga (iğne yapraklı orman) ve tundra, yükseklerde dağ iklimi
Göller:
- Hazar Denizi: Dünyanın en büyük gölü; Azerbaycan, Kazakistan, Türkmenistan, Rusya ve İran’a kıyısı var; petrol ve doğal gaz zengini
- Aral Gölü: Seyhun ve Ceyhun’un suları pamuk tarımı için kanallarla çekilince büyük ölçüde kurudu → tuz fırtınaları, balıkçılığın çöküşü, sağlık sorunları: 20. yüzyılın en büyük çevre felaketlerinden
- Issık Göl (Kırgızistan; yüksek dağ gölü, kışın donmaz), Balkaş (Kazakistan; bir yarısı tatlı, bir yarısı tuzlu), Baykal (Sibirya; dünyanın en derin gölü)
Nehirler: Seyhun (Sirderya) ve Ceyhun (Amuderya) Aral’a; İdil (Volga) ve Ural Hazar’a; İrtiş, Ob, Yenisey, Lena Kuzey Buz Denizi’ne dökülür.
Bitki örtüsü ve doğal kaynaklar
Bitki örtüsü ve hayvanlar:
- Bozkır: Otlar; at, koyun, deve yetiştiriciliği
- Çöl: Seyrek bitki, deve; vahalarda tarım
- Tayga: Çam, ladin; kürklü hayvanlar (samur, tilki)
- Tundra: Yosun ve likenler; ren geyiği (Saha-Yakutistan)
Yer altı kaynakları:
- Petrol ve doğal gaz: Azerbaycan (Bakü), Kazakistan, Türkmenistan (dünyanın en büyük doğal gaz rezervlerinden biri)
- Uranyum: Kazakistan dünyanın önde gelen üreticisi
- Altın: Özbekistan, Kırgızistan (Kumtör)
- Kömür, demir, bakır
Tarım: Pamuk (Özbekistan, Türkmenistan), buğday (Kazakistan), meyve (Fergana)
Ekonomiye etkisi: Enerji kaynakları ihracatı ve boru hatları (Bakü-Tiflis-Ceyhan, TANAP) Türk dünyası ile Türkiye arasındaki iş birliğini güçlendirir.
Kavramlar
- step
- bozkır
- tayga
- iğne yapraklı orman kuşağı
- tundra
- kutup çevresi yosunlu alan
- vaha
- çölde sulu ve yeşil alan
- rezerv
- yer altındaki kaynak miktarı
- Türk dünyası Balkanlardan Sibirya ve Doğu Türkistan’a uzanır
- Tanrı, Altay, Pamir, Kafkas, Ural dağları
- Karakum, Kızılkum, Taklamakan, Gobi çölleri
- Karasal iklim; bozkır, çöl, tayga, tundra
- Hazar en büyük göl; Aral kurudu; Baykal en derin
- Petrol, doğal gaz, uranyum, altın, pamuk; BTC ve TANAP
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki göllerden Aral Gölü’nün kuruma sürecini neden-sonuç ilişkisiyle açıkla.
Neden: 1960’lardan itibaren Seyhun ve Ceyhun nehirlerinin suyu, çöl alanlarında pamuk tarımı yapmak için kanallarla çekildi; göle ulaşan su azaldı. Sonuç: Göl büyük ölçüde küçüldü, tuzluluk arttı, balıkçılık çöktü, açığa çıkan tuzlu ve tarım ilacı içeren toprak rüzgârla taşınarak bölge halkında solunum hastalıklarına yol açtı ve yerel iklim daha da karasallaştı.
Çözümlü örnekler
1. Dünyanın en büyük gölü hangisidir? Kolay
ÇözümHazar Denizi.
2. Türk dünyasında karasal iklimin hâkim olmasının nedeni nedir? Orta
ÇözümBölgenin okyanuslardan çok uzak olması ve çevresinin yüksek dağlarla çevrili olması nemli hava kütlelerinin ulaşmasını engeller.
3. Issık Göl yüksekte olmasına rağmen neden kışın donmaz? Zor
ÇözümHafif tuzlu olması ve çok derin olup yaz boyunca depoladığı ısıyı yavaş vermesi nedeniyle yüzeyi donmaz; bu yüzden adı “sıcak göl” anlamına gelir.
Sık yapılan hatalar
- Hazar’ı gerçek bir deniz sanmak (kapalı bir göldür).
- Aral Gölü’nün doğal nedenlerle kuruduğunu düşünmek.
- Türk dünyasının tamamının çöl olduğunu sanmak.
Biliyor muydun?
Baykal Gölü, yeryüzündeki donmamış tatlı suyun yaklaşık beşte birini tek başına barındırır!