Paragrafın yapısı (giriş, gelişme, sonuç); konu, tema, ana düşünce, yardımcı düşünceler; açık ve örtük ileti; yazarın tutumu ve yazma amacı; anlatım biçimleri (açıklama, tartışma, öyküleme, betimleme); düşünceyi geliştirme yolları; paragraf sorularında çözüm stratejileri.
Paragrafın yapısı ve temel kavramlar
Paragraf: Bir düşünceyi ya da duyguyu anlatan, birbiriyle bağlantılı cümlelerden oluşan yazı birimi.
- Giriş cümlesi: Genel, bağımsız, bağlaç veya işaret sözcüğüyle başlamaz.
- Gelişme: Düşünce açıklanır, örneklendirilir.
- Sonuç: Toparlar, çoğu zaman ana düşünceyi verir.
| Kavram | Soru | Özellik |
|---|---|---|
| Konu | Metin ne hakkında? | Genellikle birkaç sözcük |
| Tema | Hangi soyut duygu/düşünce işleniyor? | Evrensel: sevgi, adalet, yalnızlık |
| Ana düşünce | Yazar ne demek istiyor? | Bir cümle, okura verilen ileti |
| Yardımcı düşünce | Ana düşünceyi nasıl destekliyor? | Ayrıntılar, örnekler |
Yazarın tutumu ve yazma amacı
Yazarın tutumu: yazarın konuya bakış açısı
- Eleştirel: yanlışları gösterir · Övgücü: takdir eder · Alaycı (ironik): dolaylı küçümser
- Nesnel / tarafsız: kişisel yorum katmaz · Öznel: kişisel görüş ve duygu katar
- Karamsar / iyimser, nostaljik (geçmişe özlem)
Yazma amacı: bilgilendirmek, ikna etmek, eğlendirmek, duygulandırmak, uyarmak
Örnek paragraf:
“Şehirlerimizde artık kimse komşusunun adını bilmiyor. Eskiden bir tas çorba kapı kapı dolaşır, bayramlarda bütün apartman birbirini ziyaret ederdi. Bugün aynı asansöre binip başımızı telefonlarımızdan kaldırmıyoruz. Belki de yalnızlığımızın sebebi, kendi ördüğümüz bu duvarlardır.”
→ Konu: komşuluk ilişkilerinin zayıflaması · Tema: yalnızlık · Ana düşünce: İnsanların yalnızlığı, kendi kurdukları mesafelerden kaynaklanıyor. · Tutum: eleştirel, nostaljik
Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları
Anlatım biçimleri:
| Biçim | Amaç | İpucu |
|---|---|---|
| Açıklama | bilgi vermek | öğretici, nesnel |
| Tartışma | düşünceyi savunup karşıt görüşü çürütmek | “Bazıları… oysa…” |
| Öyküleme | olay anlatmak | zaman, kişi, eylem |
| Betimleme | resim çizmek | sıfatlar, duyular |
Düşünceyi geliştirme yolları:
| Yol | Nasıl? |
|---|---|
| Tanımlama | “… -dir.” biçiminde ne olduğunu söyleme |
| Örneklendirme | somut örnek verme (“örneğin”) |
| Karşılaştırma | benzerlik-farklılık gösterme |
| Tanık gösterme | ünlü birinin sözünü aktarma |
| Sayısal verilerden yararlanma | istatistik, yüzde |
| Benzetme | anlatılanı bir şeye benzetme |
Paragraf sorusu çözme stratejisi
- Önce soru kökünü oku: “ana düşünce”, “değinilmemiştir”, “çıkarılamaz” gibi ifadelerin altını çiz.
- Paragrafı oku, anahtar sözcükleri işaretle. Ana düşünce çoğu zaman sonda, bazen başta bulunur.
- Olumsuz soru köklerinde (değinilmemiştir) her seçeneği paragrafta ara, bulamadığın cevaptır.
- Aşırı genelleme yapan seçeneklere dikkat: “her zaman, hiçbir, tamamen” gibi sözcükler genellikle tuzaktır.
- Paragrafta yer alan ama ana düşünce olmayan (yardımcı düşünce) seçenekleri ele.
Kavramlar
- ana düşünce
- metnin okura verdiği temel ileti
- tutum
- yazarın konuya bakışı
- tanık gösterme
- ünlü birinin sözünü aktarma
- nostaljik
- geçmişe özlem duyan
- ironi
- söylenenin tersini kastetme
- Konu: ne hakkında; ana düşünce: ne demek istiyor
- Tema soyut ve evrenseldir
- Yazarın tutumu: eleştirel, övgücü, nesnel, nostaljik…
- Anlatım biçimleri: açıklama, tartışma, öyküleme, betimleme
- Düşünceyi geliştirme: tanım, örnek, karşılaştırma, tanık, sayısal veri
- Soru kökünü önce oku; aşırı genellemelere dikkat
Örnek soru ve çözümü
Örnek paragrafta (komşuluk) hangi düşünceyi geliştirme yolu kullanılmıştır?
Karşılaştırma: “eskiden” ve “bugün” durumları karşılaştırılmıştır.
Çözümlü örnekler
1. “Kitap okumak, zihni besleyen bir yolculuktur.” cümlesinde hangi düşünceyi geliştirme yolu vardır? Kolay
ÇözümTanımlama ve benzetme (okuma yolculuğa benzetilmiş).
2. “Araştırmaya göre öğrencilerin yalnızca %18’i her gün kitap okuyor.” cümlesinde hangi yol kullanılmıştır? Orta
ÇözümSayısal verilerden yararlanma.
3. “Bazıları teknolojinin insanları yalnızlaştırdığını söyler. Oysa kilometrelerce uzaktaki dedemle her akşam görüntülü konuşuyorum.” paragrafının anlatım biçimi nedir? Zor
ÇözümTartışma: karşıt görüş verilip “oysa” ile çürütülüyor (örneklendirme de kullanılmış).
Sık yapılan hatalar
- Konu ile ana düşünceyi karıştırmak.
- Paragrafta geçen her doğru yargıyı ana düşünce sanmak.
- “Değinilmemiştir” sorusunda paragrafta geçen seçeneği işaretlemek.
Biliyor muydun?
Türkçe öğretmenlerinin sevdiği bir kural: Ana düşünceyi bulmak için paragrafı tek cümleyle bir arkadaşına anlatmaya çalış. Söylediğin cümle büyük olasılıkla ana düşüncedir!