Duyguları betimleyen bir metin yazma (yazma öncesi, sırası, sonrası); betimleme türleri ve duyulara seslenme; büyük harflerin kullanımı; “de/da”, “ki”, “mi” ve birleşik sözcüklerin yazımı; sayıların ve kısaltmaların yazımı; nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta, üç nokta ve tırnak işaretinin kullanımı.
Duyguları betimleyerek yazmak
Betimleme: Bir varlığı, yeri ya da duyguyu okurun gözünde canlandıracak biçimde anlatmak.
- Açıklayıcı (nesnel) betimleme: Gördüğünü olduğu gibi aktarır.
- Sanatsal (öznel) betimleme: Yazarın duygu ve yorumunu katar.
Yazma süreci:
- Yazma öncesi: Konuyu ve duyguyu seç, duyulara ait sözcükleri listele (gördüğün, duyduğun, kokladığın…)
- Yazma sırası: Giriş (ortam) → gelişme (ayrıntılar, duygular) → sonuç (genel izlenim)
- Yazma sonrası: Yazım-noktalama kontrolü, gereksiz tekrarları atma, akran değerlendirmesi
Örnek paragraf:
“Okulun son günüydü. Koridordaki cilalı tahta kokusu, yıllardır duymaya alıştığım zil sesine karışıyordu. Pencereden süzülen altın sarısı ışık, boş sıraların üzerine uzanmış, sanki bizimle vedalaşıyordu. İçimde hem bir hafiflik hem de adını koyamadığım bir burukluk vardı.”
Yazım kuralları
Büyük harf: cümle başı; kişi, ülke, kurum, kitap adları; ayların gün ile kullanıldığı tarihler → 29 Ekim 1923 ama “ekim ayında”
- Kurum adına gelen ekler kesme ile ayrılmaz: Türk Dil Kurumunun (⚠️ özel ad olan kişi/yer adlarında kesme: Ankara’ya)
“de/da” bağlacı ayrı yazılır, ek olan -de/-da/-te/-ta bitişik yazılır:
→ Ben de geldim. (bağlaç, çıkarınca anlam bozulmaz) · Evde kaldım. (ek)
“ki” bağlacı ayrı: “Öyle yorgunum ki…” · ek olan -ki bitişik: evdeki, yarınki · Kalıplaşmış: belki, çünkü, sanki, oysaki, mademki
“mi” soru eki her zaman ayrı yazılır, ünlü uyumuna uyar: Geldin mi? Okul mu?
Sayılar: On iki, yüz elli (ayrı) · Sıra sayısı: 3. veya üçüncü · Kesir: ⅓ → “üçte bir”
| Doğru | Yanlış |
|---|---|
| Sen de gel. | Sende gel. |
| Bir şey | Birşey |
| Herkes | Her kes |
| Okulda mı? | Okuldamı? |
Noktalama işaretleri
| İşaret | Başlıca kullanımı |
|---|---|
| Nokta (.) | Cümle sonu, kısaltmalar (Dr.), sıra sayıları (5.) |
| Virgül (,) | Eş görevli sözcükleri ayırma; uzun cümlede özneyi belirtme; hitaplardan sonra |
| Noktalı virgül (;) | Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırma; virgülle ayrılmış türleri ayırma |
| İki nokta (:) | Açıklama ve örnek öncesi; konuşma çizgisinden önce |
| Üç nokta (…) | Tamamlanmamış cümle; sayılarak bitirilmeyen örnekler |
| Tırnak (“ ”) | Başkasından aynen aktarılan söz; eser adı vurgulaması |
| Kesme (’) | Özel adlara gelen ekler: İzmir’e, Atatürk’ün |
Örnek: “Pazardan elma, armut, kiraz; kasaptan kıyma, kuşbaşı aldım.” → Gruplar noktalı virgülle ayrılır.
Kavramlar
- betimleme
- sözle resim çizme
- bağlaç
- sözcük ve cümleleri bağlayan öge
- kesme işareti
- özel ad eklerini ayıran işaret
- noktalı virgül
- virgüllü grupları ayıran işaret
- akran değerlendirmesi
- arkadaşın yazısını değerlendirme
- Betimleme duyulara seslenir: renk, ses, koku, dokunma
- Yazma süreci: öncesi, sırası, sonrası
- Bağlaç olan de/da ve ki ayrı, ek olanlar bitişik
- “mi” soru eki her zaman ayrı
- Özel adlara gelen ekler kesmeyle ayrılır
- Noktalı virgül virgüllü grupları ayırır
Örnek soru ve çözümü
“Sende mi bu kitabı okudun ki?” cümlesindeki yazım yanlışını bulup düzeltiniz.
“Sende” → bağlaç olan “de” ayrı yazılmalı: “Sen de mi bu kitabı okudun ki?” (“ki” burada bağlaç, ayrı yazılmış; doğru.)
Çözümlü örnekler
1. “Herşey” yazımı doğru mudur? Kolay
ÇözümHayır, “her şey” ayrı yazılır.
2. “Ankarada yaşıyorum.” cümlesini düzeltiniz. Orta
ÇözümAnkara’da yaşıyorum. (özel ada gelen ek kesmeyle ayrılır)
3. “Sınıfta Ali Can Ece vardı bahçede Mert Zeynep oynuyordu” cümlesini noktalayınız. Zor
ÇözümSınıfta Ali, Can, Ece vardı; bahçede Mert, Zeynep oynuyordu.
Sık yapılan hatalar
- Bağlaç olan “de”yi bitişik yazmak (Bende geldim ✗).
- “mi” soru ekini bitişik yazmak.
- Ay adlarını gün belirtilmeden büyük harfle yazmak (Ekim ayında ✗).
Biliyor muydun?
Türkçede noktalama işaretleri Tanzimat döneminden (19. yüzyıl) itibaren yaygınlaştı. Eski yazılı metinlerde cümleler çoğu zaman noktasız, birbirine bağlı yazılırdı!