I. Dünya Savaşı’nın siyasi ve ekonomik sonuçları; barışı sağlama çabaları (Milletler Cemiyeti, Locarno Antlaşmaları, Briand-Kellogg Paktı, silahsızlanma konferansları) ve başarısızlık nedenleri; 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı (Kara Perşembe), nedenleri, dünyaya ve Türkiye’ye etkileri, New Deal ve devletçilik; iki savaş arasında ideolojilerin etkileri: komünizm (SSCB), faşizm (İtalya), nazizm (Almanya), militarizm (Japonya); totaliter rejimlerin yayılmacı politikaları; SSCB’nin kurulmasının Orta Asya Türk toplulukları üzerindeki etkileri (Basmacı Hareketi, alfabe değişiklikleri, kolektifleştirme, sürgün ve tasfiyeler).
Barışı sağlama çabaları
I. Dünya Savaşı’nın sonuçları: Dört imparatorluk (Osmanlı, Rus, Alman, Avusturya-Macaristan) yıkıldı; yeni devletler kuruldu; Avrupa ekonomik olarak çöktü; ABD ve Japonya güçlendi; ağır barış antlaşmaları (özellikle Versay) yeni bir savaşın tohumlarını taşıdı.
Barış çabaları:
- Milletler Cemiyeti (1920, Cenevre): Uluslararası anlaşmazlıkları barışçı yollarla çözme amacı → ABD üye olmadı, yaptırım gücü (ordusu) yoktu; Japonya, Almanya ve İtalya’nın saldırganlığını önleyemedi.
- Locarno Antlaşmaları (1925): Almanya’nın batı sınırlarının garanti edilmesi
- Briand-Kellogg Paktı (1928): Savaşın bir politika aracı olarak reddedilmesi
- Silahsızlanma konferansları sonuç vermedi.
Barışın başarısızlık nedenleri: Yenilenlerin intikam duygusu (Almanya), büyük devletlerin çıkar çatışmaları, 1929 bunalımı, totaliter rejimlerin yükselişi, Milletler Cemiyeti’nin güçsüzlüğü
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı
Kara Perşembe (24 Ekim 1929): New York Borsası’nda hisse senetlerinin çöküşü
Nedenleri: Aşırı üretim ve talep yetersizliği, kredili ve spekülatif borsa yatırımları, savaş borçları, tarım fiyatlarının düşmesi
Sonuçları:
- Bankalar battı, fabrikalar kapandı, milyonlarca kişi işsiz kaldı; dünya ticareti küçüldü.
- Devletler korumacı politikalara (gümrük duvarları) yöneldi.
- ABD’de Roosevelt’in New Deal programı: Devletin ekonomiye müdahalesi, kamu yatırımları
- Halkın sıkıntısı totaliter ve aşırı akımların (nazizm) güçlenmesini kolaylaştırdı.
Türkiye’ye etkileri: Tarım ürünlerinin fiyatları düştü, ihracat geriledi; Lozan’dan kalan Osmanlı borcunun ilk taksiti ödenmeye başlanmıştı → Türkiye devletçilik politikasına geçti: Merkez Bankası (1930), Sümerbank (1933), I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934), Etibank (1935); yerli malı kullanımı teşvik edildi.
İdeolojiler ve Orta Asya Türkleri
| İdeoloji | Ülke ve lider | Özellikler |
|---|---|---|
| Komünizm | SSCB (1922) – Lenin, Stalin | Tek parti, özel mülkiyetin kaldırılması, devlet planlaması, baskı rejimi |
| Faşizm | İtalya – Mussolini (1922) | Aşırı milliyetçilik, tek parti, lider kültü, yayılmacılık (Habeşistan 1935) |
| Nazizm | Almanya – Hitler (1933) | Irkçılık ve Yahudi düşmanlığı, “hayat alanı”, Versay’ın reddi, silahlanma |
| Militarizm | Japonya | Ordunun yönetime egemenliği, Mançurya’nın işgali (1931) |
→ Bu totaliter rejimler bireysel özgürlükleri yok etti ve yayılmacı politikalarıyla II. Dünya Savaşı’na zemin hazırladı.
SSCB’nin Orta Asya Türk toplulukları üzerindeki etkileri:
- Türkistan’da Sovyet yönetimine karşı Basmacı Hareketi (silahlı direniş) bastırıldı.
- Türk toplulukları ayrı “milletler” olarak parçalandı; Arap alfabesinden önce Latin, ardından Kiril alfabesine geçirildi.
- Tarımda kolektifleştirme ve göçebe Kazakların zorla yerleşik hayata geçirilmesi → büyük kıtlık ve can kaybı
- Türk aydınlarının tasfiyesi, din ve kültür üzerinde baskılar, Kırım Tatarları gibi toplulukların sürgünü (1944)
Kavramlar
- Kara Perşembe
- 1929 New York Borsası çöküşü
- korumacılık
- yerli üretimi gümrüklerle koruma
- totaliter
- bireyi devlete tamamen bağımlı kılan rejim
- New Deal
- Roosevelt’in ekonomik kurtarma programı
- kolektifleştirme
- özel tarım arazilerinin devlet çiftliklerine dönüştürülmesi
- Milletler Cemiyeti (1920): yaptırım gücü yoktu, ABD üye değildi
- Locarno (1925), Briand-Kellogg (1928) barış çabaları
- Kara Perşembe 24 Ekim 1929; işsizlik, korumacılık, New Deal
- Türkiye’de bunalım sonrası devletçilik: Merkez Bankası, Sümerbank, Beş Yıllık Plan
- Totaliter rejimler: komünizm, faşizm, nazizm, militarizm
- SSCB’de Türkler: Basmacı Hareketi, Kiril alfabesi, kolektifleştirme, sürgün
Örnek soru ve çözümü
Grafiğe göre 1929-1933 arasında ABD’de işsizlik oranı nasıl değişmiştir? Bu durumun siyasi sonuçları neler olmuştur?
İşsizlik oranı yaklaşık %3’ten %25’e yükselmiştir; yani her dört çalışandan biri işsiz kalmıştır. Ekonomik sıkıntı ABD’de devletin ekonomiye müdahalesini öngören New Deal programını doğurdu; Avrupa’da ise halkın umutsuzluğu Almanya’da nazizm gibi totaliter akımların iktidara gelmesini kolaylaştırdı.
Çözümlü örnekler
1. Milletler Cemiyeti’nin merkezi neresidir? Kolay
ÇözümCenevre.
2. Milletler Cemiyeti neden barışı korumakta başarısız olmuştur? Orta
ÇözümABD gibi büyük güçler üye olmadı, kararlarını uygulatacak askerî gücü ve etkili yaptırımları yoktu; saldırgan devletler kolayca örgütten ayrıldı.
3. 1929 bunalımı ile Türkiye’de devletçilik ilkesinin uygulanması arasındaki ilişkiyi açıklayınız. Zor
ÇözümBunalım tarım ürünleri fiyatlarını düşürüp ihracatı azalttı; özel sermaye sanayileşmeyi gerçekleştirecek güçte değildi. Bu nedenle devlet, Merkez Bankası, Sümerbank ve Beş Yıllık Sanayi Planı ile ekonomide doğrudan girişimci ve düzenleyici rol üstlendi.
Sık yapılan hatalar
- ABD’nin Milletler Cemiyeti’ne üye olduğunu sanmak.
- 1929 bunalımının yalnızca ABD’yi etkilediğini düşünmek.
- Faşizmin Almanya’da doğduğunu sanmak (İtalya).
Biliyor muydun?
Kara Perşembe’den sonraki günlerde New York Borsası’nda o kadar çok hisse satıldı ki, borsa makineleri (tikır) işlemleri saatlerce geriden yazdırabildi!