II. Dünya Savaşı sonrası Türkiye’de siyasi hayat: çok partili hayata geçiş (Millî Kalkınma Partisi, Dörtlü Takrir, Demokrat Parti’nin kuruluşu – 7 Ocak 1946), 1946 seçimleri, 1950 seçimleri ve Demokrat Parti iktidarı; ekonomik hayat (Marshall yardımları, tarımda makineleşme, karayolları, özel sektör); sosyal hayat (köyden kente göç, gecekondulaşma, kentleşme, radyo ve basın); iki kutuplu dünyada Türkiye (Sovyet talepleri, Truman Doktrini, Marshall Planı, Kore Savaşı’na asker gönderilmesi, NATO üyeliği, Balkan Paktı, Bağdat Paktı); Demokrat Partili yıllarda siyasi, sosyal ve ekonomik hayat; 1950’lerin sonundaki ekonomik sıkıntılar ve siyasi gerginlikler.
Çok partili hayata geçiş
Nedenler: Savaş sonrası demokrasi rüzgârı, BM’ye üyelik ve Batı ile yakınlaşma isteği, savaş yıllarının ekonomik sıkıntılarının yarattığı toplumsal hoşnutsuzluk, CHP içindeki muhalefet
- Millî Kalkınma Partisi (1945, Nuri Demirağ): Çok partili döneme geçişin ilk partisi
- Dörtlü Takrir (1945): Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü’nün CHP’ye verdiği demokratikleşme önergesi
- Demokrat Parti (7 Ocak 1946): Bu dört isim tarafından kuruldu; liberal ekonomi, özel teşebbüs, demokratikleşme
- 1946 seçimleri: “Açık oy, gizli tasnif” yöntemi → CHP kazandı.
- 14 Mayıs 1950 seçimleri: “Gizli oy, açık tasnif” ile yapıldı → DP iktidara geldi; Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan oldu. → Türkiye’de iktidarın seçimle barışçı biçimde el değiştirmesi
DP döneminin ilk uygulamaları: Ezanın yeniden Arapça okunması (1950), radyoda dinî yayınlar, imam hatip okulları; liberal ekonomi
İki kutuplu dünyada Türkiye
Sovyet talepleri (1945): SSCB, 1925 Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması’nı yenilemedi; Boğazlarda üs ve Kars-Ardahan talep etti → Türkiye Batı Bloku’na yöneldi.
- Truman Doktrini (1947): ABD’nin Türkiye ve Yunanistan’a askerî yardımı → komünizmin yayılmasını önleme
- Marshall Planı (1947-1948): Avrupa’nın kalkınması için ekonomik yardım; Türkiye de yararlandı (tarımda makineleşme, karayolları).
- Kore Savaşı (1950-1953): DP hükûmeti BM kararıyla Türk Tugayı’nı gönderdi (Kunuri muharebeleri) → NATO üyeliğinin yolu açıldı.
- NATO üyeliği (18 Şubat 1952), Balkan Paktı (1953-1954): Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya
- Bağdat Paktı (1955): Türkiye, Irak, İran, Pakistan, İngiltere → Irak’ın ayrılmasıyla CENTO (1959)
| Batı Bloku (ABD) | Doğu Bloku (SSCB) | |
|---|---|---|
| İdeoloji | Liberal demokrasi, serbest piyasa | Komünizm, devlet ekonomisi |
| Askerî örgüt | NATO (1949) | Varşova Paktı (1955) |
| Ekonomik adım | Truman Doktrini, Marshall Planı (1947) | COMECON (1949), Molotov Planı |
| Simge kriz | Berlin Ablukası (1948-1949) | Kore Savaşı (1950-1953) |
DP yıllarında ekonomi ve toplum
Ekonomi:
- Marshall yardımlarıyla tarımda makineleşme (traktör sayısı hızla arttı), işlenen tarım alanlarının genişlemesi
- Karayolları öncelik kazandı; demiryolu yatırımları yavaşladı.
- Özel sektör desteklendi, yabancı sermaye yasası çıkarıldı.
- 1950’lerin ikinci yarısında dış borç, enflasyon ve döviz sıkıntısı → 1958 devalüasyonu
Toplum:
- Tarımda makineleşme ve nüfus artışıyla köyden kente göç hızlandı → büyük şehirlerde gecekondulaşma
- Kentleşme, yeni meslekler, tüketim alışkanlıklarında değişim
- Radyo yaygınlaştı, basın canlandı; edebiyatta köy romanı ve göç teması öne çıktı.
1950’lerin sonu: 6-7 Eylül 1955 olayları (İstanbul’da Rum azınlığa yönelik saldırılar), muhalefet ve basın üzerinde baskılar, Tahkikat Komisyonu (1960) → siyasi gerginlik 27 Mayıs 1960 askerî darbesiyle sonuçlandı.
Kavramlar
- Dörtlü Takrir
- DP kurucularının CHP’ye verdiği önerge
- açık oy, gizli tasnif
- oyların açık verilip gizli sayılması
- Truman Doktrini
- ABD’nin Türkiye ve Yunanistan’a askerî yardımı
- gecekondu
- izinsiz ve hızla yapılan konut
- devalüasyon
- paranın değerinin düşürülmesi
- Çok partili hayat: Millî Kalkınma Partisi (1945), Dörtlü Takrir, DP (7 Ocak 1946)
- 1946: açık oy, gizli tasnif; 14 Mayıs 1950: DP iktidarı
- Sovyet talepleri → Batı Bloku; Truman Doktrini ve Marshall Planı
- Kore’ye asker (1950), NATO üyeliği (18 Şubat 1952)
- Balkan Paktı (1953-1954), Bağdat Paktı (1955)
- Tarımda makineleşme, köyden kente göç, gecekondu; 1958 devalüasyonu
Örnek soru ve çözümü
Zaman şeridine göre Türkiye’nin NATO’ya üye olmasından önce hangi gelişmeler yaşanmıştır? Bunlar NATO üyeliğini nasıl kolaylaştırmıştır?
DP’nin kuruluşu (1946), Truman Doktrini (1947), DP’nin iktidara gelişi (1950) ve Kore Savaşı’na asker gönderilmesi (1950) yaşandı. Truman Doktrini ve Marshall Planı Türkiye’yi Batı Bloku’na bağladı; Kore’de Türk Tugayı’nın gösterdiği başarı ve Türkiye’nin demokratikleşmesi, 18 Şubat 1952’de NATO üyeliğinin yolunu açtı.
Çözümlü örnekler
1. Demokrat Parti hangi tarihte kurulmuştur? Kolay
Çözüm7 Ocak 1946.
2. Türkiye II. Dünya Savaşı’ndan sonra neden Batı Bloku’na yönelmiştir? Orta
ÇözümSSCB’nin Boğazlarda üs ve Kars-Ardahan talepleri Türkiye’nin güvenliğini tehdit etti; Türkiye bu tehdide karşı ABD’nin askerî ve ekonomik desteğini aldı ve Batı ittifakına katıldı.
3. 1950 seçimlerinin Türk demokrasi tarihindeki önemini değerlendiriniz. Zor
ÇözümGizli oy ve açık tasnif ilkesiyle yapılan seçimde iktidar ilk kez seçimle ve barışçı biçimde el değiştirdi; bu, çok partili demokrasinin ve millî egemenliğin uygulamadaki önemli bir adımıdır.
Sık yapılan hatalar
- 1946 seçimlerini DP’nin kazandığını sanmak (CHP kazandı).
- Truman Doktrini ile Marshall Planı’nı aynı sanmak (askerî – ekonomik).
- Türkiye’nin NATO’nun kurucu üyesi olduğunu düşünmek (1952’de katıldı).
Biliyor muydun?
Kore Savaşı’nda Türk askerinin savaş sırasında bir yetim Koreli kızı koruması, yıllar sonra “Ayla” filmine konu oldu ve iki ülke arasında “kan kardeşliği” sözünün simgesi hâline geldi!