Soğuk Savaş kavramı ve iki kutuplu dünya düzenine geçiş; ABD ve SSCB tarafından kurulan teşkilatlar ve atılan ekonomik adımlar (Truman Doktrini, Marshall Planı, NATO, COMECON, Varşova Paktı); Berlin Ablukası, Almanya’nın bölünmesi, Çin Devrimi, Kore Savaşı; silahlanma ve uzay yarışı; Asya ve Afrika’da sömürgeciliğe karşı bağımsızlık mücadeleleri (Hindistan ve Pakistan, Endonezya, Cezayir, Afrika’nın bağımsızlığı), Bağlantısızlar Hareketi ve Bandung Konferansı; Soğuk Savaş döneminin sosyokültürel ve bilimsel gelişmeleri.
İki kutuplu dünya ve teşkilatlar
Soğuk Savaş: ABD liderliğindeki Batı Bloku ile SSCB liderliğindeki Doğu Bloku arasında doğrudan sıcak savaşa dönüşmeyen, ideolojik, siyasi, ekonomik, askerî ve teknolojik rekabet (yaklaşık 1947-1991)
- Churchill’in “Demir Perde” (1946) benzetmesi: Avrupa’nın ikiye bölünmesi
Teşkilatlar ve adımlar:
- Truman Doktrini (1947) ve Marshall Planı (1947): Komünizmin yayılmasını önleme (çevreleme politikası)
- NATO (1949): Batı’nın ortak savunma örgütü (bir üyeye saldırı hepsine saldırı sayılır)
- COMECON (1949): Doğu Bloku’nun ekonomik iş birliği örgütü
- Varşova Paktı (1955): Doğu Bloku’nun askerî örgütü
- Berlin Ablukası (1948-1949): SSCB’nin Batı Berlin’i kuşatması; Batı’nın hava köprüsü → Almanya’nın Federal Almanya ve Demokratik Almanya olarak bölünmesi (1949)
| Batı Bloku (ABD) | Doğu Bloku (SSCB) | |
|---|---|---|
| İdeoloji | Liberal demokrasi, serbest piyasa | Komünizm, devlet ekonomisi |
| Askerî örgüt | NATO (1949) | Varşova Paktı (1955) |
| Ekonomik adım | Truman Doktrini, Marshall Planı (1947) | COMECON (1949), Molotov Planı |
| Simge kriz | Berlin Ablukası (1948-1949) | Kore Savaşı (1950-1953) |
Asya’da gelişmeler ve sömürgecilikten bağımsızlık
Asya:
- Çin Devrimi (1949): Mao Zedung önderliğinde Çin Halk Cumhuriyeti; milliyetçiler Tayvan’a çekildi.
- Kore Savaşı (1950-1953): Kuzey Kore’nin Güney’e saldırısı; BM kuvvetleri (Türkiye dahil) Güney’i destekledi; ülke 38. paralelde bölünmüş kaldı.
- Vietnam Savaşı: Fransa’nın çekilmesinden (1954) sonra ABD’nin savaşa girmesi; 1975’te komünist Kuzey’in zaferi
Sömürgeciliğe karşı bağımsızlık mücadeleleri:
- Hindistan (1947): Gandhi’nin pasif direniş (şiddetsizlik) önderliği; din temelinde Hindistan ve Pakistan olarak ayrılma
- Endonezya (1949): Hollanda’dan bağımsızlık
- Cezayir (1962): Fransa’ya karşı uzun ve kanlı bir savaştan sonra bağımsızlık
- 1960 “Afrika Yılı”: 17 Afrika ülkesi bağımsızlığını kazandı.
Bağlantısızlar Hareketi: Bandung Konferansı (1955) → iki bloğa da katılmayan, sömürgeciliğe karşı ülkeler (Hindistan – Nehru, Mısır – Nasır, Yugoslavya – Tito)
Silahlanma, uzay yarışı ve sosyokültürel gelişmeler
Silahlanma yarışı: SSCB’nin 1949’da atom bombası denemesi → nükleer silahlanma ve “dehşet dengesi”; hidrojen bombası, kıtalar arası füzeler
Uzay yarışı:
- Sputnik 1 (1957, SSCB): İlk yapay uydu
- Yuri Gagarin (1961, SSCB): Uzaya çıkan ilk insan
- Apollo 11 (1969, ABD): Neil Armstrong Ay’a ayak basan ilk insan
- Uzay yarışı bilgisayar, iletişim ve malzeme teknolojilerinin gelişmesini hızlandırdı.
Sosyokültürel gelişmeler:
- Televizyonun yaygınlaşması, popüler kültür (sinema, müzik), gençlik kültürü
- İnsan hakları bilinci: İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (1948); ABD’de Martin Luther King önderliğinde sivil haklar hareketi
- Propaganda: Her iki blok da sinema, radyo ve sporu (olimpiyatlar) ideolojik rekabet aracı olarak kullandı.
Kavramlar
- Soğuk Savaş
- sıcak çatışmaya dönüşmeyen bloklar arası rekabet
- çevreleme
- komünizmin yayılmasını sınırlama politikası
- Demir Perde
- Doğu ve Batı Avrupa’yı ayıran sınır
- Bağlantısızlar
- iki bloğa da katılmayan ülkeler
- dehşet dengesi
- nükleer silahların savaşı caydırması
- Soğuk Savaş: ABD-SSCB ideolojik ve askerî rekabeti (1947-1991)
- Batı: Truman, Marshall, NATO (1949); Doğu: COMECON (1949), Varşova Paktı (1955)
- Berlin Ablukası ve Almanya’nın bölünmesi (1949); Çin Devrimi (1949)
- Kore Savaşı (1950-1953); Vietnam Savaşı
- Hindistan 1947 (Gandhi), Cezayir 1962, Afrika Yılı 1960; Bandung 1955
- Uzay yarışı: Sputnik 1957, Gagarin 1961, Apollo 11 1969
Örnek soru ve çözümü
Tabloya göre Batı ve Doğu bloklarının askerî ve ekonomik örgütlerini karşılaştırınız. Hangi blok ilk adımı atmıştır?
| Batı Bloku (ABD) | Doğu Bloku (SSCB) | |
|---|---|---|
| İdeoloji | Liberal demokrasi, serbest piyasa | Komünizm, devlet ekonomisi |
| Askerî örgüt | NATO (1949) | Varşova Paktı (1955) |
| Ekonomik adım | Truman Doktrini, Marshall Planı (1947) | COMECON (1949), Molotov Planı |
| Simge kriz | Berlin Ablukası (1948-1949) | Kore Savaşı (1950-1953) |
Batı Bloku askerî alanda NATO (1949), ekonomik alanda Marshall Planı ve Truman Doktrini (1947) ile örgütlendi; Doğu Bloku buna karşılık ekonomik alanda COMECON (1949), askerî alanda Varşova Paktı’nı (1955) kurdu. Tarihlere göre ilk adımları Batı Bloku atmış, Doğu Bloku tepki olarak örgütlenmiştir.
Çözümlü örnekler
1. Uzaya çıkan ilk insan kimdir? Kolay
ÇözümYuri Gagarin (1961).
2. Hindistan’ın bağımsızlık mücadelesinde Gandhi’nin yöntemi nedir? Orta
ÇözümŞiddete başvurmadan, sivil itaatsizlik, boykot ve pasif direnişle İngiliz yönetimine karşı çıkmak.
3. Soğuk Savaş’a neden “soğuk” denmiştir? Zor
ÇözümABD ve SSCB birbirleriyle doğrudan savaşmadı; rekabet ideoloji, silahlanma, ekonomi, uzay yarışı ve propaganda alanlarında, ya da Kore ve Vietnam gibi üçüncü ülkelerdeki vekâlet savaşlarıyla sürdü. Nükleer silahların yaratacağı yıkım korkusu doğrudan çatışmayı caydırdı.
Sık yapılan hatalar
- Varşova Paktı’nın NATO’dan önce kurulduğunu sanmak (1955; NATO 1949).
- Soğuk Savaş’ta ABD ile SSCB’nin doğrudan savaştığını düşünmek.
- Bandung Konferansı’nın Batı Bloku toplantısı olduğunu sanmak.
Biliyor muydun?
Berlin Ablukası sırasında Batılı uçaklar Batı Berlin’e bir yılı aşkın sürede 2 milyon tondan fazla yük taşıdı; pilotların çocuklara mendil paraşütlerle şekerleme atması nedeniyle bu uçaklara “şekerleme bombardıman uçakları” dendi!