Nokta (cümle sonu, kısaltmalar, sıra sayıları, saat ve tarih yazımı), virgül (sıralanan kelimeler, hitaplar, evet-hayır sözlerinden sonra), soru işareti, ünlem işareti (duygu, seslenme, uyarı), iki nokta (açıklama, örnek ve konuşma öncesi), kesme işareti (özel adlara gelen ekler, sayılara gelen ekler), tırnak işareti (aktarılan sözler, kitap ve eser adları), kısa çizgi (satır sonu, iki kelime arası “ile”, “-den … -e” anlamı); noktalama işaretlerine dikkat ederek okuma ve yazma.
Nokta, virgül, soru ve ünlem
Nokta (.)
- Cümle sonunda: Kuşlar göç etti.
- Sıra sayılarında: 3. sınıf · Saat ve tarihte: 08.30 · 29.10.1923
Virgül (,)
- Sıralanan kelimeler: Elma, armut, kiraz aldık.
- Hitaplardan sonra: Sevgili öğretmenim, …
- Evet, hayır sözlerinden sonra: Evet, geleceğim.
Soru işareti (?): Kaç yaşındasın?
Ünlem işareti (!): Sevinç, korku, şaşkınlık, uyarı ve seslenme: Yaşasın! · Dikkat! · Ey Türk gençliği!
İki nokta, kesme, tırnak, kısa çizgi
İki nokta (:)
- Açıklama ve örnekten önce: Üç rengi severim: mavi, yeşil, sarı.
- Konuşmadan önce: Atatürk şöyle demiştir: …
Kesme işareti (’)
- Özel adlara gelen ekler: Ankara’da, Mustafa Kemal’in
- Sayılara gelen ekler: 1923’te, 3’üncü
Tırnak işareti (“ ”)
- Aktarılan sözler: Dedem “Komşu komşunun külüne muhtaçtır.” derdi.
- Kitap ve eser adları: “Çalıkuşu” romanını okudum.
Kısa çizgi (-)
- Satır sonunda bölünen kelime · “ile” anlamı: Türk-Yunan dostluğu
- “-den … -e” anlamı: Ankara-İstanbul yolu · 9-12 yaş arası
Noktalama ile anlam ve okuma
Noktalama işaretleri anlamı değiştirebilir:
- “Yemek yedin.” (bilgi) · “Yemek yedin mi?” (soru) · “Yemek yedin!” (şaşkınlık)
- “Ali, Ayşe geldi.” (Ali’ye seslenme) · “Ali, Ayşe, geldi.” (ikisi de geldi)
Okurken:
- Virgülde kısa, noktada daha uzun duraklarız.
- Soru işaretinde sesimiz yükselir, ünlemde duygu katarız.
Uygulama: “eyvah yağmur başladı şemsiyeni aldın mı”
→ Eyvah, yağmur başladı! Şemsiyeni aldın mı?
Kavramlar
- hitap
- birine seslenme
- aktarma
- başkasının sözünü aynen söyleme
- kesme işareti
- özel ada gelen eki ayıran işaret
- duraklama
- okurken kısa süre durma
- eser
- kitap, şiir, şarkı gibi yaratılan ürün
- Nokta: cümle sonu, sıra sayısı, saat-tarih
- Virgül: sıralama, hitap, evet-hayır sonrası
- Ünlem: duygu, uyarı, seslenme
- İki nokta: açıklama, örnek, konuşma öncesi
- Kesme: özel adlara ve sayılara gelen ekler
- Tırnak: aktarılan söz ve eser adları
Örnek soru ve çözümü
Kartlardaki işaretleri kullanarak şu metni noktala: “annem bana dedi ki markete git süt yumurta ekmek al”
Annem bana dedi ki: “Markete git; süt, yumurta, ekmek al.” (İki nokta konuşmadan önce, tırnak aktarılan söz için, virgüller sıralanan kelimeler için, nokta cümle sonu için kullanıldı.)
Çözümlü örnekler
1. “3 sınıf” yazımında hangi işaret eksiktir? Kolay
ÇözümNokta: 3. sınıf.
2. “Evet geleceğim” cümlesinde virgül nereye konur? Orta
ÇözümEvet, geleceğim.
3. “1923te Cumhuriyet ilan edildi” cümlesini doğru yaz. Zor
Çözüm1923’te Cumhuriyet ilan edildi.
Sık yapılan hatalar
- Sayılara gelen ekleri kesmesiz yazmak (1923te ✗).
- Kitap adlarını tırnaksız yazmak.
- Soru cümlesine ünlem koymak.
Biliyor muydun?
Eskiden Türkçe metinlerde noktalama işareti neredeyse hiç kullanılmazdı; bugünkü kurallar Cumhuriyet döneminde, Türk Dil Kurumunun çalışmalarıyla yerleşti!