Ana yönler (kuzey, güney, doğu, batı) ve ara yönler (kuzeydoğu, kuzeybatı, güneydoğu, güneybatı); doğadan yararlanarak yön bulma (Güneş, gölge, Kutup Yıldızı, yosunlar) ve pusula; kroki çizme, krokide yön ve konum belirtme, yol tarif etme; yaşadığı çevrenin doğal ve beşerî özellikleri (yer şekilleri, akarsular; yollar, binalar, köprüler); hava durumu ve iklim farkı, hava durumu sembolleri; hava durumunun insan faaliyetlerine etkisi; doğal afetler (deprem, sel, heyelan, çığ, orman yangını) ve korunma yolları; afet çantası ve toplanma alanı.
Yönler ve yön bulma
Ana yönler: Kuzey (K), güney (G), doğu (D), batı (B)
Ara yönler: Kuzeydoğu (KD), kuzeybatı (KB), güneydoğu (GD), güneybatı (GB)
Doğada yön bulma:
- Güneş doğudan doğar, batıdan batar.
- Ülkemizde öğle vakti gölgemiz kuzeye düşer.
- Gece Kutup Yıldızı kuzeyi gösterir.
- Ağaçların ve taşların yosunlu yüzü genellikle kuzeye bakar.
- Karlar binaların kuzey tarafında daha geç erir.
Pusula: İbresi her zaman kuzeyi gösteren araç; ormanda, denizde, dağda yön bulmamızı sağlar.
Kroki ve yaşadığımız çevre
Kroki: Bir yerin kuş bakışı, ölçeksiz ve basit çizimi
- Krokide önemli yerleri sembollerle gösteririz; genellikle yukarısı kuzeydir.
- Yol tarifi: “Evden çık, doğuya doğru 4 sokak yürü, caminin önünden kuzeye dön, 3 sokak sonra okul sağında.”
Yaşadığımız çevrenin özellikleri:
- Doğal özellikler: İnsan yapımı olmayan → dağ, ova, göl, akarsu, orman, deniz
- Beşerî özellikler: İnsanların yaptığı → yol, köprü, bina, baraj, park, tarla
Örnek: Konya ovası doğal; Konya’daki Mevlana Müzesi beşerî bir özelliktir.
Hava durumu ve doğal afetler
Hava durumu: Kısa süreli (günlük, haftalık) atmosfer olayları → bugün yağmurlu, yarın güneşli
İklim: Bir yerde uzun yıllar boyunca görülen hava durumunun ortalaması
Hava durumu insan faaliyetlerini etkiler: Giyim, tarım, ulaşım (karlı yollar), spor etkinlikleri, tatil planı
Doğal afetler ve korunma:
- Deprem: Çök-kapan-tutun; eşyaları sabitle; toplanma alanını öğren
- Sel: Dere yataklarına ev yapmamak; yüksek yerlere çıkmak
- Heyelan: Eğimli yamaçları ağaçlandırmak
- Çığ: Kışın dağlık bölgelerde uyarılara uymak
- Orman yangını: Ormanda ateş yakmamak, cam şişe bırakmamak; 177 (orman yangını ihbar) ve 112
Afet çantası: Su, kuru gıda, el feneri, pil, düdük, ilk yardım malzemesi, kimlik fotokopisi
Kavramlar
- ara yön
- iki ana yönün arası
- kroki
- kuş bakışı basit çizim
- beşerî
- insan yapımı
- iklim
- uzun yıllık hava durumu ortalaması
- heyelan
- toprağın yamaçtan kayması
- Ana yönler K, G, D, B; ara yönler KD, KB, GD, GB
- Öğle vakti gölge kuzeye düşer
- Kroki: kuş bakışı, ölçeksiz basit çizim
- Doğal özellik: dağ, göl · Beşerî özellik: yol, bina
- Hava durumu kısa süreli, iklim uzun yıllık ortalama
- Afetlere karşı hazırlık: çanta, toplanma alanı, önlemler
Örnek soru ve çözümü
Kareli krokiye göre evden okula nasıl gidilir? Okul, eve göre hangi ara yöndedir? (Yukarısı kuzey)
Evden (1,1) doğuya doğru 4 kare gidip camiye (5,1) ulaşılır, oradan kuzeye 3 kare gidilerek okula (5,4) varılır. Okul eve göre hem kuzeyde hem doğuda olduğu için kuzeydoğu yönündedir.
Çözümlü örnekler
1. Kuzey ile doğu arasındaki ara yön hangisidir? Kolay
ÇözümKuzeydoğu.
2. Baraj doğal mı, beşerî bir özellik midir? Orta
ÇözümBeşerî; insanlar tarafından yapılmıştır.
3. “Antalya’da yazlar sıcak ve kurak geçer.” cümlesi hava durumunu mu, iklimi mi anlatır? Neden? Zor
Çözümİklimi anlatır; çünkü uzun yıllar boyunca görülen genel durumu bildirir.
Sık yapılan hatalar
- Hava durumu ile iklimi karıştırmak.
- Krokiyi ölçekli harita sanmak.
- Baraj ve köprüyü doğal özellik sanmak.
Biliyor muydun?
Pusula yaklaşık 2000 yıl önce Çin’de icat edildi; ilk pusulalar suda yüzen mıknatıslı bir kaşık ya da iğneydi!