11. Sınıf Sosyoloji konu anlatımı

Sosyolojinin tanımı ve konusu (toplumsal ilişkiler, olaylar, kurumlar ve yapılar); sosyolojinin doğuşunu hazırlayan koşullar (Sanayi Devrimi, Fransız İhtilali, kentleşme, bilimsel düşünce); öncüler: İbn Haldun, Auguste Comte, Émile Durkheim, Max Weber, Karl Marx; sosyolojik düşünme biçimi ve sosyolojik muhayyile (C. Wright Mills: kişisel sorunlar ve kamusal meseleler), sağduyu bilgisi ile sosyolojik bilgi farkı; sosyolojide kullanılan yöntemler: nicel (anket, istatistik) ve nitel (görüşme, katılımlı gözlem, vaka, belge incelemesi) yöntemler, araştırma etiği.

Modernleşme kavramı; Osmanlı’da modernleşme süreci (III. Selim ve Nizam-ı Cedit, II. Mahmut, Tanzimat ve Islahat Fermanları, I. ve II. Meşrutiyet), Batılılaşma, İslamcılık ve Türkçülük düşünce akımları; Cumhuriyet dönemi modernleşmesi; Türkiye’de sosyolojinin doğuşu ve gelişimi: Ziya Gökalp (Durkheim etkisi, 1914’te Darülfünun’da ilk sosyoloji dersleri, “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak”), Prens Sabahattin (Le Play ekolü, teşebbüs-i şahsi ve adem-i merkeziyet), Cumhuriyet sonrası sosyologlar (Mümtaz Turhan, Nurettin Topçu, Hilmi Ziya Ülken, Erol Güngör).

Edebî eserlerin toplumu anlamada sosyolojik kaynak olarak kullanılması; edebiyatın toplumsal değişmeyi yansıtması; Tevfik Fikret ve Haluk’un Defteri’nde yeni nesil ve Batı ideali; Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Yaban romanında aydın-köylü kopukluğu; Ahmet Hamdi Tanpınar’ın eserlerinde (Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Mahur Beste, Beş Şehir) medeniyet değişimi ve Doğu-Batı arasında kalmışlık; Kemal Tahir’in romanlarında (Devlet Ana, Yorgun Savaşçı) Osmanlı toplum yapısının yeniden yorumlanması; roman kahramanlarının toplumsal tipler olarak çözümlenmesi.

Kültürün tanımı ve özellikleri (öğrenilir, paylaşılır, kuşaktan kuşağa aktarılır, değişir, toplumu bütünleştirir); maddi ve manevi kültür; kültürün ögeleri (değerler, normlar, semboller, dil); Ziya Gökalp’in hars-medeniyet ayrımı ve Mümtaz Turhan’ın kültür değişmelerine bakışı; kültürel değişme ve kavramları (kültürleşme, kültür şoku, kültürel gecikme, kültürel yayılma), etnosentrizm ve kültürel görecelik; küreselleşme karşısında kültürün korunması.

Toplumsal yapının tanımı ve ögeleri (statü, rol, grup, kurum, değer ve normlar); statü türleri (verilmiş ve kazanılmış statü), rol çatışması; toplumsal grup türleri (birincil ve ikincil grup); toplumsal tabakalaşma ve tarihsel biçimleri (kölelik, kast, zümre, sınıf); tabakalaşmayı belirleyen ölçütler (gelir, eğitim, meslek, prestij); toplumsal hareketlilik: dikey (yukarı-aşağı) ve yatay hareketlilik, kuşak içi ve kuşaklar arası hareketlilik, hareketliliği etkileyen etmenler.

Toplumsal kurum kavramı (toplumun temel ihtiyaçlarını karşılayan, kurallara bağlı, süreklilik gösteren yapılar); aile kurumu: işlevleri (üreme, toplumsallaştırma, ekonomik, duygusal destek, koruma), aile türleri (geniş, çekirdek, parçalanmış), Türk aile yapısının değişimi; eğitim kurumu: işlevleri (bilgi ve değer aktarımı, toplumsallaşma, meslek kazandırma, sosyal hareketlilik), örgün ve yaygın eğitim, fırsat eşitliği; din kurumu: işlevleri (anlam verme, ahlaki ilkeler, bütünleştirme, dayanışma), din ve toplum ilişkisi, Durkheim ve Weber’in dine sosyolojik bakışı.

Ekonomi kurumu: işlevleri (üretim, dağıtım, tüketim), ekonomik sistemler, iş bölümü ve uzmanlaşma (Durkheim: mekanik ve organik dayanışma), tarım toplumundan sanayi ve bilgi toplumuna geçiş, Ahilik geleneği ve iş ahlakı, tüketim toplumu; siyaset kurumu: güç, otorite ve meşruiyet (Weber’in geleneksel, karizmatik ve yasal-ussal otorite türleri), devlet, demokrasi ve katılım, sivil toplum; toplumsal kurumlar arasındaki ilişkiler ve bir kurumdaki değişmenin diğerlerini etkilemesi.

İslam karşıtlığı: tanımı (İslam dinine ve Müslümanlara yönelik düşmanlık, dışlama, ötekileştirme ve ayrımcı tutumlar), tarihsel ve siyasal arka planı (sömürgecilik, oryantalizm – Edward Said), medyadaki temsil biçimleri, ilişkili kavramlar (ön yargı, kalıp yargı, stereotip, etnosentrizm, ötekileştirme, ayrımcılık, nefret suçu) ve mücadele yolları; küreselleşme: tanımı, kapitalizm ve neoliberalizmle ilişkisi, ekonomik, siyasal ve kültürel etkileri (kültürel tekdüzeleşme, eşitsizlik, hegemonya), fırsatlar ve tehditler; yapay zekâ kaynaklı toplumsal sorunlar (işgücü dönüşümü, algoritmik ön yargı, mahremiyet ve gözetim, dezenformasyon, dijital eşitsizlik) ve Türkiye’de yapay zekâ çalışmaları.